29 augustus 2011, update 10 september 2011

Door de aanslagen van 11 september 2001 is de wereld veranderd, en is het geweldsdenken toegenomen.

Astrologen zeggen dat de planeet Mars een ongunstige stand heeft. Ik weet dat niet, maar constateer wel veel onrust in de wereld. Niet dat dit altijd slecht is: die onrust kan ook vernieuwing inhouden. De opstanden in het Midden-Oosten worden niet voor niets ‘Arabische lente’ genoemd.

De wijze waarop het Westen op die opstanden reageert, zoals recent via een nieuwe militaire interventie, zorgt voor extra onrust. Die reactie is mede ingeven door de situatie in de VS. “De machtigste natie ter wereld is nu in een staat van permanente crisis”, schrijft Henk Hofland in De Groene Amsterdammer, mede door de opkomst van de Tea Party, zonder dat Obama bij machte is daar veel aan te doen. Een andere bron van  onrust onder de mensen is de mondiale economische crisis, inclusief het gedoe rondom de euro en Griekenland. Daarbij komt de zich aftekenende sociaal-politieke malaise, waarbij populisme en ultrarechts aan kracht winnen. Ook de rellen in Engeland zijn een uiting van diepe onvrede en miskenning onder een groot deel van de bevolking. Ten slotte noem ik de mondiale corruptie, die nadrukkelijk onder de aandacht werd gebracht door de succesvolle actie hiertegen van de gandhiaanse activist Anna Hazare in India.

Wat mij in het bijzonder zorgen baart, is de toename van het geweldsdenken. We lijken meer dan voorheen geneigd te denken dat ‘het doel de middelen heiligt’ en ons te laten leiden door wraakgevoelens jegens een tiran – we willen hem geen uitweg bieden, waardoor het bloedvergieten in een conflict onnodig doorgaat, soms zelfs na de nederlaag door middel van een ‘ondergrondse’ terreurcampagne.

Maar bij het toegenomen denken in termen van geweld denk ik ook aan de opkomst van de geweldadige anti-islambeweging, met Nick Gregor, een ex-neonazi uit Dresden, Paul Ray, de oprichter English Defense League (EDL) en de Noor Anders Breivik als in het oog springende vertegenwoordigers. Ze beogen het Avondland te bevrijden van tolerant denken en van de ‘islamitische horden’. Gregor en Ray hebben paramilitaire ervaring en Breivik meende voor deze missie zelfs 69 jongeren te moeten doden. Ray ontkent nu elke band met Breivik, maar in het manifest van laatstgenoemde, een rechts doemschrift, herkennen we diens gesloten totalitaire denksysteem. Er zijn ook bewijzen dat ze elkaar ontmoetten, zoals ook Wilders in 2010 Ray ontmoette.

Het terrorisme van Breivik was geen vlaag van waanzin, maar een weloverwogen, politiek gemotiveerde daad die voortkomt uit denken in termen van geweld en ‘wij tegen hen’ – een gedachtegang die we ook bij Wilders aantreffen. Natuurlijk is er verschil tussen fysiek en verbaal – of psychisch kwetsend – geweld, maar verbaal geweld is niettemin een vorm van geweldsdenken. Dat geldt zeker voor een harde vorm van verbaal geweld, namelijk persoonlijke bedreigingen, zoals in een tweet aan het adres van GroenLinks-Kamerlid Tofik Dobi: ‘Ik hoop dat ze je afmaken’.

Dibi wil in het licht van de ideologie achter de gruwelijke daad van Breivik een Kamerdebat om te praten over de risico’s van het vijanddenken dat in Nederland – mede door islam-bashing – aan het ontstaan is. Ik zag hoe Dibi in Knevel & Van den Brink zijn voorstel verdedigde en was onder de indruk. Na de affaire Peters en de Kunduz-rel rondom een uitspraak van minister Hillen, kan GroenLinks zo’n oppepper wel gebruiken. Zijn poging het vijanddenken te doen verminderen is ook van belang in het licht van de herdenkingen van 11 september. Daardoor en vooral door de westerse reactie erop rust er nog steeds een vloek op de wereld.

Zolang haat of wraak vanuit angst – een oorlogen veroorzakende energie – in onze hoofden zit, kunnen er ook in Nederland ‘Breiviks’ opstaan. Het onzinnige ‘recht om te kwetsen’ (Hirsi Ali) is minder onschuldig dan men denkt. Dan vaar ik liever op de positieve en milde opstelling van Dibi. Gelukkig lijkt die negatieve energie na de dood van Bin Laden minder te worden en zelfs in de hoofden van Arabische jongeren al geheel te ontbreken.

Dit commentaar verscheen in VredesMagazine en De Linker Wang (september 2011), en in Het Parool van zaterdag 1o september, onder de kop ‘Er rust nog een vloek op de wereld’ .