20 augustus 2009Tiamat

Vadergod Apsu en moedergod Tiamat (tevens draak van de chaos) konden volgens de Babylonische mythe niet slapen door het lawaai van de jonge goden. Reden waarom zij besloten hen te doden, maar de jonge goden waren hen te slim af, doodden Apsu en spleten bij Tiamat de schedel met een knots, waarna ze haar lichaam aan stukken sneden, waaruit zij de kosmos en de wereld schiepen. In deze klassieke mythe zijn we niet alleen het resultaat van een godsmoord, maar is tevens scheppen en orde brengen een daad van geweld. Telkens als chaos de kop opsteekt, kan hij alleen getemd door bloed en geweld. Het is een beheersingsmythe, maar de machthebber legt haar uit als ‘bevrijdend’ of ‘reddend’ geweld.

We hebben geen idee welk effect deze klassieke machthebbersmythe heeft op ons denken. Ze is nog springlevend, zoals blijkt in tekenfilms, stripverhalen, internet, films met bad guys en good guys, maar vooral uit de waarden van de machten die ons conditioneren, zonder dat we dat vaak beseffen.

Het militair ingrijpen werkt niet in Afghanistan, zeggen we. Door een tegenspeler te bestrijden geef je deze juist energie. De recente sterke opkomst van de Taliban lijkt dat te bevestigen. Niettemin, als we eerlijk zijn, zijn er ook bij ons restanten van de mythe dat geweld ‘redt’. Voor het goede of humanitaire doel is het doden of het (als soldaat) gedood worden niet zo erg, denken we weleens, al of niet stiekem. Maar is dit denken voor ons kabinet niet juist de rechtvaardiging van onze bezettingsmacht in Uruzgan? De bekende ethicus Hannes de Graaf zei eens: “De rechtvaardiging van geweld is erger dan het geweld zelf.” Na geweld in drift kan spijt en verzoening volgen, maar een rechtvaardigingsideologie kan heel lang ons denken blijven beheersen en mensen stimuleren tot nieuwe daden van geweld. Met andere woorden: wie geweld goedpraat, zet het in gang. De Duitse historicus Bernhardi markeerde in 1914 vlak voor Eerste Wereldoorlog ‘geweldloosheid tot verval van de geest, verval van moed en leidend tot armoede’. In welk een armoede of ellende dit denken zijn land stortte, is nauwelijks te beschrijven. Dat wat we denken is dus geen peanuts. Gedachten zijn krachten. Hoe meer we ons losmaken van de mythe dat geweld ‘redt’, des te beter.

Dit artikel verscheen in Vredesmagazine van september 2009.