7 april 2010

De hoeveelheid en intensiteit van geweld daalt al enkele jaren. Dit komt doordat wij steeds meer, net als Mahatma Gandhi, bij onszelf te rade gaan wat de oplossing van een conflict is. Wanneer mensen minder naar de ander wijzen bij de schuldvraag, is geweldloosheid dichtbij.

De Tweede Wereldoorlog ligt al ver achter ons. Tevens de toen begonnen bevrijding van de door ons bezette derde wereld, een bevrijding waarin Gandhi groot werd. Daarna was er lang de Koude Oorlog. Velen van ons zetten zich in voor een rechtvaardige vrede. Welnu, wat is het perspectief daarop anno 2010? Vrede heeft een uiterlijke en een innerlijke dimensie. De eerste heeft twee aspecten: 1) een situatie waarin groepen hun conflicten zonder geweld tot een oplossing (kunnen) brengen, ook wel genoemd positieve vrede en 2) een situatie tussen twee oorlogen met als titel negatieve vrede.

Bij de innerlijke dimensie ligt het gecompliceerder. De psycholoog en filosoof Carl Jung zei tijdens Tweede Wereldoorlog: ‘De wereld hangt aan een zijden draadje: namelijk de psyche van de mens. De wereld wijzigt niet, tenzij het individu verandert.’ Hij bedoelde met dat veranderen dat de mens de angst, haat en andere schaduwen in zijn onderbewuste onderkent en zijn emoties onder controle heeft. Zich laten voortdrijven door angst en wrok in plaats van door hoop kan al snel negatief uitpakken, mede omdat minder scrupuleuze leiders, al of niet onder de noemer populisme, erop inspelen.

Bij zichzelf de schaduwen erkennen noemde Jung al een proces van heling. Doet het individu dat niet, dan verdringt hij ze, waarbij deze bij de geringste emotie naar boven komen en dan meestal worden afgereageerd op derden. Hoe meer mensen dat doen, des te groter is de destructieve energie. Ziehier hoe oorlogen ontstaan. Grote conflicten komen voort uit kleine. Aan zichzelf werken is kortom geen overbodige luxe. Naast beleidsgerichte oplossingen voor wereldproblemen draagt innerlijke groei van het individu of vrede in zichzelf zeker bij tot het veranderen van de wereld.

Vooruitgang
Wat de uiterlijke dimensie aangaat: als de ‘negatieve vrede’ langer gaat duren, anders gezegd, als een volgende oorlog op zich laat wachten, is dat al een vooruitgang. Na 1945 en na de val van de Muur in 1989 lijkt de oorlogsdreiging bij ons wat op de achtergrond geraakt. Maar het zegt ook weer niet al te veel, omdat de conflicten de laatste tijd meer het karakter hebben van burgeroorlogen en strijd rondom guerrillabewegingen. Door het mondiaal meer betrokken zijn van mensen en verder door incidenten van agressieve jongeren op straat heerst wellicht het beeld dat het geweld een stijgende lijn vertoont. Maar recent onderzoek toont aan dat fysiek geweld duidelijk aan het afnemen is. Onze voorouders konden er ook wat van. De tribale oorlogen van onze verre voorouders waren vaak uitermate bloedig. En het aantal personen dat in middeleeuwse steden door geweldsmisdrijven omkwam, was bijvoorbeeld relatief gezien enkele tientallen keren zo hoog als in de steden van nu. Ook in Nederland is bijvoorbeeld het aantal moorden al enige tijd behoorlijk aan het dalen: 160 in het jaar 2006, terwijl er in de jaren negentig nog sprake was van gemiddeld 250 per jaar. We zijn nog steeds onder de indruk van de grote tragedie in Irak als gevolg van de domme Amerikaans-Britse invasie in 2003 in dat land. En de strijd met de Taliban in Afghanistan is nog niet gestopt. Maar toch zien we sinds 1945 zowel in Europa als de Verenigde Staten, maar ook in Zuid-Amerika een sterke afname van binnenlandse oorlogen en militaire coups.

Niet dat er geen geweld meer zou zijn. Verre van dat. Woorden kunnen trouwens ook doden. En psychisch geweld als vernederen, miskennen en/of uitsluiten raakt de ziel. Ik gaf reeds aan welke gevolgen deze energie kan hebben voor de wereldvrede. Los van het ‘graaien’ en los van het niet willen delen van goederen en macht. En uiteraard ook afgezien van de vraag, via welke methode men deze ongerechtigheden ongedaan wil maken. Verheerlijking van geweld – zoals in de jaren zeventig onder meer nog bij de Rote Armee Fraktion, bij wie gewapende strijd werd gezien als de kracht van hun beweging – is er nu veel minder. Dat geweld een eigen dynamiek heeft, vaak niet te beheersen is en ook wat geweld met je doet, wordt nu meer onderkend. Ook in de strijd van en tegen guerrillastrijders. Een militair succes tegen hen is altijd ook een humanitaire nederlaag, omdat zij onderdeel uitmaken van het volk.

Door berichten in de media over wat bombardementen in Afghanistan onder burgers aanrichten, wordt dit helder voor ons. Tevens is er meer inzicht in de oorzaken van geweld. Hitler had niet aan de macht kunnen komen als in de jaren twintig en dertig er in Duitsland een sterke beweging van geweldloosheid en democratie had bestaan, nog afgezien van de vernedering die de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog het Duitse volk aandeden bij de vrede van Versailles, wat natuurlijk nooit had mogen gebeuren. Ook ziet men nu beter in dat je door het vechten tegen ‘monsters’ de kans loopt zelf ‘een monster’ te worden, aldus een metafoor van de filosoof Nietzsche. Door de strijd tegen nazi-Duitsland werden de Verenigde Staten na 1945 een gemilitariseerde samenleving, zo lieten Amerikaanse vrienden me weten. En ook meer imperialistisch.

Haat
Als antropoloog ervoer ik in Azië veel afkeer van de ‘arrogantie’ van Amerikanen. Gelukkig hebben door president Obama de VS nu een veel beter imago, maar excessen als de oorlog in Vietnam en recenter in Irak maakten duidelijk dat ook democratieën kunnen worden tot ‘wat ze haten’. Haat kun je overigens niet doden met geweld, liet Martin Luther King al weten. Die neemt dan zelfs toe. Dat geldt vaak ook andersom in positieve zin. Mensen kun je doden, maar niet wat ze te zeggen hebben. De wereld stond daar met Pasen weer stil bij wat mensen tweeduizend jaar terug de Christusfiguur aandeden. In wezen zien we hetzelfde bij Gandhi. Hij werd vermoord, maar zijn ideeën en zijn strategie van de liefde hebben impact tot op vandaag.

Zijn historische betekenis ontleent hij aan het feit dat hij als eerste aantoonde dat actieve geweldloosheid niet slechts individueel, (zoals talloze personen wel al hadden laten zien in de geschiedenis), maar ook collectief, dus op grote schaal, kon worden toegepast. Je komt daarbij op voor waarheid en bevrijding zonder de ander te doden of te vernederen. Door deze wijze van conflictoplossing of door deze strategie van de liefde kon Gandhi zeggen: “Ik heb van vijanden vrienden gemaakt. Mijn grootste succes was dat de Britten mijn land verlieten als vrienden.” Zielskracht, dus inner power of geestkracht, was daarbij een belangrijk wapen, wat we vandaag ook sterk zien opkomen bij spiritueel bewuste mensen. Daarnaast wees Gandhi erop niet steeds met de vinger naar de ander te wijzen, een soort zondebokmechanisme, dus de schuld bij anderen te leggen. Populisten hebben er een handje van zo’n slachtofferhouding te versterken. Nee, leg het niet bij de ander – ieder heeft zijn eigen proces –, houd het bij jezelf. Be the change you want to see. Wees kortom zelf het voorbeeld van wat je nastreeft. Vooral in de middelen die je toepast. Niet polariseren dus. De wijze waarop is net zo belangrijk als het doel. Vrede is de weg.

Hoop
We zijn als mensen overigens nog niet bij de visie van Gandhi dat een samenleving van ‘broederschap’ niet te bereiken is met middelen die daarop haaks staan. Ook is de internationale rechtsorde helaas nog niet zoals die zou moeten zijn, een van de redenen bijvoorbeeld waarom een rechtvaardige vrede tussen Israël en Palestina zo lang op zich laat wachten. Wel is er nu vrede in Noord-Ierland. Hopelijk wordt de oorlog in Afghanistan snel afgebouwd, al of niet via een dialoog met de Taliban. Hoe dan ook, afgezien van conflicthaarden als Iran, zijn er tekenen dat er bij de mensen redelijk wat hoop is, perspectief op vrede dus. Als er zoals ik zei een trend is van afname van het geweld, vaak vergezeld van ontmaskering, zoals nu met het geweld van seksueel misbruik van kinderen enkele decennia terug, zou dat niet ook mede een vrucht kunnen zijn van het geweldloze en spirituele model van Mahatma Gandhi, een strategie, waarin waarheid en openheid een groot accent kregen? Zijn model deed en doet in elk geval het bewustzijn toenemen. De ‘kracht van de hoop’ en het ‘yes, we can’ van Obama lijken hiervan tevens een indicatie.

Een ander zaak ten slotte is dat er in de westerse democratieën na de komst van migranten nu interreligieuze spanningen optreden, al of niet aangewakkerd door populisten. ,,Beschaving begint, als je door hebt dat het kwaad in jezelf zit,” zei de journalist Aad van de Heuvel eens. Onze weggemoffelde schaduwen met andere woorden. Zich daarvan bewust worden en die erkennen, is vandaag de uitdaging.

Het maakt de mens milder jegens de ander, doet hem minder oordelen en minder gauw ontploffen. Er is heel wat bewustwording gaande, maar omdat dit enige tijd vergt, zullen we het voor lief moeten nemen dat een aantal mensen hun frustraties nog menen te moeten afreageren op de nieuwe Nederlanders. Het zal tijdelijk voor polarisatie zorgen in de samenleving en het beeld van vrede verstoren.

Maar het perspectief op vrede blijft. Onze democratie kan wel tegen een stootje.

Deze lezing werd uitgesproken op 7 april 2010 bij de opening van de tentoonstelling Gandhi: Geweldloze actie- Vrede is de weg in Almere en werd onder meer gepubliceerd in Friesch Dagblad van 13 april.

Advertenties