16 september 2010

We maken spannende tijden mee. Een even dreigende publieke koranverbranding in Florida, aandachttrekkend protest tegen de bouw van een islamitisch centrum in New York en in Nederland een steeds waarschijnlijker wordende coalitie met PVV-steun. Er is vanuit het Westen een soort koude oorlog gaande met de islam, en nu lijkt bij ons een (ook internationaal) symbool van die oorlog extra politieke legitimatie te krijgen. Met als gevolg een opleving van de links-rechtstegenstelling in het land en het na Balkenende nu de boventoon krijgen van een ‘katholieke realpolitik’ in het CDA.

Personen spelen wel een rol, zoals Maxime Verhagen en Geert Wilders met zijn ‘gematigd’ optreden in New York, maar dit alles heeft ook een diepere achtergrond. Behalve de economische neergang, is er bij de moderne mens sprake van zowel een geestelijke crisis in het algemeen als van vervreemding door de op de golven van globalisering meedeinende immigratie van buitenlanders. De eerste crisis is er doordat het individu de laatste tijd meer en meer op zichzelf wordt teruggeworpen en op een gegeven moment zijn projecties uit zijn jeugd op politiek en religieus vlak doorziet en terugtrekt. Maar dan vervolgens te weinig gaat luisteren naar zijn innerlijke leiding, maar louter in zijn ratio gaat zitten en het (collectieve) onbewuste inclusief zijn schaduwen ontkent en verdringt.

Verdringing van rancune, angst en jaloezie zijn zo nogal risicovol, omdat die bij de minste of geringste achteruitgang van positie of status leidt tot projectie van woede op nieuwkomers, zeker als die ook nog behoren tot een heel andere (grote) godsdienst. Risicovol te meer, nu die rancune naar boven wordt gehaald door een groep ‘haatradicalen’, ook via het inboezemen van vrees voor zo’n godsdienst. In de VS komt dit vooral vanuit het centrum rondom David Horrowitz, dat behalve door Wilders ook wordt gesteund door enkele extremisten in Israël. De bouw van een islamitisch centrum vlakbij Ground Zero kwam voor hen als een geschenk uit de hemel. Als je ineens de volksziel kunt bespelen, moet je jezelf niet overschreeuwen.

Het was dus heel normaal dat Wilders wat inbond op 11 september. Bastiaan Bommeljé zegt in zijn artikel ‘Geert Wilders – dat zijn wij’  (NRC Handelsblad, 2 september 2010) terecht dat ‘Wilders een symptoom of indirect product en niet de reden’ is van de toestand waarin we nu verkeren. Als we hem zien oreren, kijken we wellicht toch meer in de spiegel dan ons lief is. Ja. Waren we vijftien jaar geleden wel zo tolerant als het leek? Of hebben we ons toen door verdringing mooier voorgedaan dan we waren? Ik denk het. Hoe kon Wilders nu anders zo’n aanhang hebben en het CDA vandaag een soort samenwerking met hem overwegen?

En hoe kan in de VS, het westerse land waar moslims naast succesvol ook het meest zichzelf kunnen zijn en godsdienstvrijheid een groot goed is, de islamofobie anders ineens zo opkomen? Amerikanen wrijven hun ogen uit en vrezen zelfs aanslagen, ook als de geplande bouw bij Ground Zero zou worden afgelast. Er is door actievoerders gemanipuleerd via hele en halve leugens, maar de diepe wond die nine-eleven op de Amerikaanse ziel heeft aangebracht, lijkt door links en rechts te zijn onderschat. Christenen maakten zo ook een grote vergissing en stuitten op joods verzet, toen zij een kerk, hoezeer ook gericht op verzoening en vrede, wilden bouwen op het terrein van Auschwitz. De wereld hangt aan een zijden draadje, namelijk de psyche van de mens, zei Carl Jung ooit. Houd, als het helingsproces daarvan achterloopt, om rampen te voorkomen rekening met verdrongen trauma’s en schaduwen, voegde hij toe.

Dit lijkt op Jezus’ uitspraak een aantal mijlen verder met iemand mee te lopen. Maar voorzie maar eens altijd wat er aan niet-erkende duisternis vanuit het onbewuste naar boven kan komen! Het is nu zaak wijs te opereren en te hopen dat het actie-reactiepatroon niet leidt tot drama’s. De ‘haatradicalen’ maken gebruik van Ground Zero als een soort heilige plek om islamieten te stangen. Een gebruikelijke strategie: als de ander zijn emoties dan niet beheerst en zich zo laat verleiden iets verkeerds te doen, heb jij een excuus om echt toe te slaan en lukt het om de wereld aan je kant te krijgen.

Zover is het gelukkig nog niet, maar een ontregeling van de politiek zien we al wel, vooral in Nederland, waar de middenpartijen onder druk staan en het CDA sinds kort is gehalveerd. En dat terwijl Wilders alleen maar in de oppositie zat. Het antwoord van Verhagen om de destructie te stoppen door hem te laten meeregeren, heeft het voordeel dat je de PVV-kiezers en hun boven water gekomen emoties serieus neemt, maar als nadeel dat je het haat zaaien enigszins sanctioneert, waarvan de  gevolgen in eigen land, maar ook vanuit het buitenland moeilijk kunnen uitblijven. Hoog spel dus. Ook voor het CDA, dat het imago van middenpartij nu dreigt te verliezen.

Dit artikel verscheen eerder in Friesch Dagblad (17 september 2010), Het Goede Leven (24 september 2010) en in het septembernummer van magazine De Linker Wang.