1 september 2010

Monica Neomagus, stafmedewerker educatie in het Mozeshuis te Amsterdam, zorgde er indirect voor dat het bekende Charter For Compassion (Handvest voor mededogen) van Karen Armstrong tevens in Nederland werd gelanceerd. Dat was op 12  november 2009 in het Mozeshuis op een bijeenkomst die circa vierhonderd mensen trok. Monica leidde die, en opvallende sprekers waren Herman Wijffels, Rabijn Soetendorp, Job Cohen en Tariq Ramadan. Sindsdien zijn er inzake het Charter diverse activiteiten ontplooid, en op 11 november vindt er een tweede manifestatie plaats. Alleszins reden voor een interview.

Het charter heeft een internationale dimensie, hoe is het ontstaan?
De initiator is Karen Armstrong. Zij schrijft al heel lang over wereldreligies. Tevens over de islam, en dan vooral als tegenwicht voor hoe deze wordt afgeschilderd in het Westen, waarbij de positieve kanten nauwelijks voor het voetlicht komen. Ze reist veel en zag hoe vooral na 11 september 2001 de tegenstellingen tussen religies zijn verscherpt, iets wat haar met zorg vervult. In 2008 won zij de prestigieuze TED-prijs in de VS, die jaarlijks aan een grote denker wordt toegekend. Naast de toekenning van die prijs helpt TED de winnaars vervolgens om hun ‘wens voor de wereld’ concreet uit te voeren. En Armstrongs wens was dat er een Charter zou komen waarin de Gulden Regel van ‘de ander behandelen zoals jezelf behandeld wilt worden’ en de waarde van compassie die daaraan ten grondslag ligt, weer centraal komen te staan.

Je voelde je als maatschappelijk werkster aangetrokken tot dat initiatief?
Ik heb na een baan als maatschappelijk werkster bij onder meer de reclassering een theologische opleiding gedaan aan de hogeschool in Diemen. Ik had belangstelling voor de wereldreligies en zocht vooral naar wat zij met elkaar gemeen hebben. Mijn moeder had daarbij wellicht invloed. Ik kom uit een hervormd nest, en zij zei altijd dat je ‘vrij moet zijn in het kiezen van je religie, maar dat wat je gelooft nooit reden mag zijn tot strijd en ellende, laat staan oorlog’.

Hoe kwam je in aanraking met het Charter?
Dat is min of meer toeval. Ik ging met een vriendin naar een bijeenkomst van Women Inc. hier in Amsterdam, waar Armstrong door Naema Tahir werd geïnterviewd over haar initiatief. Ik was daarvan onder de indruk en besloot het in de staf van het Mozeshuis te brengen, waaraan ik sinds 1998 verbonden ben. Het idee sprak ons allen zo aan dat we besloten iets met dit onderwerp te gaan doen.

Hoe verliep dat en kun je ook iets zeggen over het Mozeshuis?
Het Mozeshuis is verbonden met de bekende Mozes en Aäronkerk aan het Waterlooplein en bestaat nu 41 jaar. Het was vroeger een vormingscentrum en is nu bezig met volwassen educatie en samenlevingsopbouw. Het heeft zich naast interreligieuze dialoog niet in de laatste plaats gericht op mensen die in de klem zitten, aidspatiënten, dak- en thuislozen en asielzoekers. Door de opvang van de zogenaamde kerk-Marokkanen kregen we een zekere bekendheid. Tegenwoordig gaat de aandacht vooral uit naar (verbinding tussen) mensen en groepen die de stad een sociaal en tolerant gezicht geven. Samen met mijn collega Everhard Mulder zocht ik contact met TED en richtten we een kerngroep op uit organisaties die dit idee een warm hart toedragen. En zo begon het te rollen, mede ook door rabbijn Soetendorp, die al in de Council of Conscience van het Charter zat. Deze vond ons plan om het in het Mozes en Aäronkerk te lanceren een prima idee.

Nog even terug naar het ontstaan van het Charter. Waarom koos Karen voor compassie of mededogen en niet voor bijvoorbeeld duurzaamheid?
Eigenlijk zou je dat haar zelf moeten vragen, maar ik herinner me dat ze in juni in het Vredespaleis in Den Haag bij een bijeenkomst van het Earth Charter zei dat er momenteel twee grote kwesties zijn. De eerste is duurzaamheid: hoe krijg ik een eerlijke economie en hoe krijg ik meer zorg voor milieu en natuur? De tweede kwestie is het vreedzaam samenleven tussen volken met al hun verschillen, ook in religie. Zij is zich terdege bewust van de eerste grote kwestie, maar zij heeft het op zich genomen dat laatste uit te werken. Natuurlijk zijn de twee ook met elkaar verbonden. Zo is bijvoorbeeld in het Earth Charter ook een paragraaf opgenomen over vreedzaam samenleven. Maar ze koos vanuit de eigen ervaring tijdens haar reizen, door lezingen en via haar grote zorg over de polarisatie tussen volken, voor compassie. En ik vind het herstel van die Gulden Regel echt een gouden vondst van haar. Mij valt op dat iedereen, jong en oud en met welke levensbeschouwing dan ook, dat herkent en zegt: ja, daar draait het in wezen om. Achter die regel zit de diepere gedachte dat je de ander ziet als jezelf en deze daardoor met compassie tegemoet kunt treden.

In het verhaal van Parcival wordt hem op zijn reis een spiegel voorgehouden, toen hij vergat mededogen te tonen voor het lijden van koning Amfortas.
Parcival mocht de volgende dag de burcht niet meer in. Hij was toen nog jong, maar het was voor hem een les voortaan evenwichtiger te zijn, dus niet alleen zelf te willen scoren, maar ook vanuit het hart zorg of belangstelling te hebben voor de ander. Door deze en andere lessen maakte hij bij het ouder worden innerlijke groei door. Het leven als een leerproces kortom. En we kunnen mededogen ontwikkelen. De primatoloog Frans de Waal zegt dat we van nature op empathie zijn gericht, en dat je dat bij dieren terugziet. We weten trouwens intuïtief steeds meer dat we er wel bij varen, persoonlijk en als samenleving. En ook andersom, dat we minder gelukkig zijn als we geen compassie toelaten bij onszelf.

Is mededogen niet een vorm van liefde, ook voor onszelf, omdat mededogen hebben voor de ander moeilijk gaat als we niet van onszelf houden?
Mededogen is geen medelijden, dat, zoals je ook zelf al zei in een op je website vermelde toespraak, neerbuigend kan overkomen. Je vindt de ander niet zielig, maar bént er voor hem of haar. Vooral via het volgen van colleges hindoeïsme werd me duidelijk dat het wegvallen van het subject-objectdenken een cruciale stap is in deze. Je komt dan meer in het eenheidsbewustzijn, waarin de scheiding tussen het ik en de ander wegvalt. Je gaat de ander ervaren als een mens zoals jijzelf. Een bewustzijn waardoor je ook mededogen of inlevingsvermogen kunt hebben voor mensen die je op het eerste gezicht minder sympathiek vindt. Compassie opbrengen voor jezelf is trouwens net zo cruciaal en zeker niet altijd eenvoudig.

Heeft mededogen, dat in het Charter ‘een dynamische kracht in een gepolariseerde wereld’ heet, raakvlakken met de Linker Wang-gedachte of die van de gandhiaanse geweldloosheid?
Ik denk het. Ik sprak al over Karens betrokkenheid bij vreedzaam samenleven tussen volken, en in het Charter wordt ‘gewelddadig handelen’ in woord en daad – dus ook ‘haat zaaien en laatdunkende uitingen over anderen, zelfs over vijanden’ – afgewezen. Zelf meen ik dat je iemand die er de kantjes afloopt en zo bij wijze van spreken door eigen toedoen steeds maar weer in de goot terechtkomt of die anderen respectloos of gewelddadig bejegent, ferm mag aanspreken op zijn gedrag, zij het met compassie. Dus niet vol haat, afkeer of woede; dat heeft iemand als Gandhi ons voorgeleefd. De vraag waarom mensen zich misdragen, moet ook steeds een punt van aandacht of een onderwerp van onderzoek zijn. Compassie sluit zelfs in dat we bereid zijn ons te verdiepen in de trauma’s en beweegredenen van mensen die vreselijke dingen doen, hoezeer we die ook afwijzen.

Is mededogen een religieus begrip of ook iets van de politiek-humane traditie?
Als het om de Gulden Regel gaat, komt Confucius natuurlijk eindeloos voorbij. Zijn religiositeit is minder van belang, maar hij zit wat dat betreft toch meer in de lijn van de humanistische traditie met vooral concepten voor de samenleving, dus hoe mensen met elkaar kunnen omgaan. Mededogen en de Gulden Regel verbinden niet alleen de religies onderling, maar ook de ethische tradities. Hoe leven we met elkaar, dat is de grote vraag. Op die horizontale lijn vinden we elkaar. We zijn nadrukkelijk niet partijpolitiek, maar het serieus nemen van compassie en de Gulden Regel heeft wel grote gevolgen. Voor de politiek, voor het onderwijs en ook in ons werk. Het leidt tot een heel andere samenleving. Ook in hoe politici met elkaar debatteren. Zoals dat tot voor kort in de Tweede Kamer vaak gebeurde, noem ik niet direct compassievol.

Hoe staat het met de campagne, je was geloof ik ook voor overleg in de VS?
Ja, dat was in februari in Boston. De campagne loopt door. Zo heeft bijvoorbeeld het Australische parlement in juni het Charter ondertekend, en in mei is Seattle  uitgeroepen tot een ‘compassievolle stad’. En Ethiopië vierde op 5 april de Golden Rule Day. In Kaapstad werd het Charter dit voorjaar eveneens gelanceerd. De campagne heeft drie speerpunten: het onderwijs, vooral universiteiten en hogescholen om leerlingen bij het begin van hun actieve leven al bij compassie te bepalen; levensbeschouwelijke groeperingen; steden en gemeenten. De inzet is wereldwijd steden zich tot ‘compassievolle steden’ te laten uitroepen. In Canada is men nu ook actief met een Children Charter for Compassion, dat in hier in november, in een Nederlandse versie en samen met TEDxYouth, ook zal worden gelanceerd.

Is er in het Mozeshuis niet een tweede grote manifestatie gepland?Ja, op 11 november. We zijn nog aan het denken hoe we het precies gaan noemen, maar het gaat om het uiting geven aan ‘één jaar Charter in Nederland’. We hebben dit jaar wel wat gedaan – compassie is in verschillende groepen, preken, yogalessen, meditaties en onthaastingsacties een thema geworden en de gemeente Leiden heeft na ondertekening van het Charter zelfs de intentie uitgesproken dit tot uitgangspunt van handelen te maken voor de stad –, maar we bereiden nu een echte campagne voor, gericht op vijf doelgroepen. De bedrijven en de media zijn onze twee extra doelgroepen naast de net genoemde drie van de internationale campagne. Onze benadering zal steeds zijn de vraag: kan het ook anders in Nederland? Zou de Gulden Regel in ere kunnen worden hersteld? En de manifestatie op 11 november zal bestaan uit drie delen: de ochtend met lezingen, de middag met workshops en de avond met een muzikaal evenement voor en door jongeren, mogelijk afgesloten door een ritueel vuur. ’s Morgens zal naast een neurowetenschapper oud-bankier Sander Tideman, boeddhist en oprichter van de Global Leaders Academy, spreken. Voor de middag zijn er vier workshops gepland: jeugdhulpverlening, islam en homoseksualiteit, media en afzeikcultuur en het Parcivalverhaal, alle in relatie tot compassie. Het laatste mede om ons niet te beperken tot de buitenkant, maar ook onze binnenwereld erbij te betrekken, dus wat daar gebeurt rondom compassie of onze weerstand daartegen. Het concert ’s avonds wordt gegeven door studenten van de Hogeschool van Amsterdam. We zullen die dag natuurlijk ook onze plannen voor de komende tijd bekendmaken. Hopelijk alles met een zekere speelsheid of ontwapende humor. En zonder het opgeheven vingertje. Inzake compassie heb ik zelf immers ook nog veel te leren.

Dit interview verscheen in het septembernummer van magazine De Linker Wang.