21 november 2010 

In de politiek lijkt het ‘discours’ sinds enige tijd veranderd. De debatten zijn fel en het elkaar vliegen afvangen gebeurt nog steeds, maar het kader van de discussie is anders. Jaren was het progressieve discours toonaangevend. Dus die van ‘de sterkste schouders de zwaarste lasten’, ‘solidariteit of barmhartigheid’, ‘verdeling van kennis, inkomen en macht’ of ‘mensen doen emanciperen’. Het CDA had een linkervleugel, die daarin ook participeerde, maar van de rechterflank van die partij en de verkiezingsuitslag hing het af of die vleugel een kans kreeg om daaraan gestalte te geven.

Maar ook als er een CDA-VVD-kabinet was, bleef genoemd discours dominant. Soms meer ‘gelijkhebberig’ in stand gehouden dan wenselijk, want al vanaf de jaren zeventig waren de progressieve partijen goed in het aanscherpen van tegenstellingen met het oogmerk de tegenstander te ontmaskeren en zo de kiezer de ogen te doen openen. Daardoor was polarisatie nogal eens troef, net als door het optreden van de PVV nu, maar of dat positief gewerkt heeft toen, is de vraag. Als een discours te dominant is en als het ware van bovenaf wordt opgelegd, geeft dat vaak een tegenreactie, zoals nu.

Daarvan zijn er thans meerdere symptomen, maar niet in de laatste plaats een zekere woede jegens de ‘linkse kerk’, een sentiment dat we nu ook in de VS veel zien. Die woede hoeft niet terecht te zijn, maar heeft te maken met het feit dat er een kloof is tussen mensen met een grote openheid voor vernieuwingen en anderen die dat beangstigt, zeker als dat gepaard gaat met een zekere teloorgang van de dorpen, waarbij dan de laatstgenoemden de eersten hiervan vaak de schuld geven. Polarisatie, hoe goed ook bedoeld, werkt kortom averechts. Dat geldt nu ook voor de PVV; Wilders overspeelde zich met zijn ‘kopvoddentaks’, maar het anti-Haagse-elitesentiment is zo sterk geworden bij een ontevreden en zich in een slachtofferrol hullende groep, dat dit nu door de vingers wordt gezien. Van de progressieve partijen kan vooral GroenLinks door zijn speelsheid en vrouwelijkheid het vertrouwen der mensen terugwinnen, mits de partij nog meer de nadruk legt op compassie en echt luisteren zo het vooroordeel van progressieve doelbetweterigheid weet te doorbreken.

Het discours is hoe dan ook nu anders. Het gaat thans, behalve om de economie en de nodige bezuinigingen vanwege de schuldenlast, vooral om grondrechten en de botsing daarvan, om vrijheid van meningsuiting, ‘het gevaar’ van de godsdienst van de nieuwe minderheid en de vraag hoe de immigratie te verminderen. Qua duurzaamheid is er in het beleid sprake van een pas op de plaats, terwijl gerechtigheid en solidariteit versleten termen zijn geworden. Wat daarvan te leren, dat is voor progressief Nederland nu de kwestie, en daarna tevens hoe op de situatie te reageren. Cultuurfilosoof Rob Riemen van Nexus wil in zijn boekje De eeuwige terugkeer van het fascisme Wilders een fascist noemen. ‘Dan begrijpen we wat er gebeurt’, zegt hij. Nu zijn er inderdaad paralellen – haat verspreiden, verdachtmakingen, zondebokken aanwijzen, gesloten wereldbeeld, heimwee naar het verleden en grof taalgebruik –, maar toch lijkt mij dat onverstandig. Fascisme is door de Tweede Wereldoorlog zo’n beladen begrip, dat dit bij de PVV-stemmers hun vooroordelen en/of het zich slachtoffer voelen alleen maar versterkt.

De interne moeilijkheden in de PVV met kandidaten die hun verleden verzwegen, zijn in het kader van waarheidsvinding natuurlijk belangrijk. Het is goed dat de media daaraan ruim aandacht besteden, maar ik raad progressieve politici aan dit weinig verheffende gedoe niet met al te veel hoon te overladen. Het is van belang dat het ideële discours van progressieve waarden weer in de samenleving terugkeert, en dan is een vergroting van de polarisatie niet de weg. Verdachtmakingen en haat zaaien door de PVV bloot leggen, blijft van belang, evenals het tegengaan van het omstreden beleid van het kabinet-Rutte (onder meer op het gebied van cultuur), maar het is beter in de confrontatie niet het spiegelbeeld te worden van de PVV. Mede ook uit eigenbelang. Morele verontwaardiging blijft, hoe begrijpelijk ook, een vorm van woede die je toevoegt aan het energieveld om ons heen en die daardoor terugkaatst. Polarisatie lost weinig op of doet verkrampen of maakt het erger. Laten we proberen de PVV-stemmers in onze verweesde samenleving (een term van Fortuyn), serieus te nemen en in plaats van tegenstellingen te verscherpen, bruggen te bouwen en verbindingen te leggen. Daardoor kunnen gevoelens als vreugde, vertrouwen en compassie zich ontwikkelen onder de mensen. Verscherping van tegenstellingen en fanatisme vervullen de samenleving daarentegen van angst, woede, jaloezie en achterdocht.

Van een rechtszaak tegen het haat zaaien was ik eerst om strategische redenen geen voorstander, dit om de tegenstellingen niet op de spits te drijven, temeer omdat een proces over een gekozen Kamerlid zeer veel mediageruis teweegbrengt. Maar nu deze eenmaal is aangespannen, is het goed dat ze doorgaat. Ik ondersteun Mohamed Rabbae daarin. Hij wijst er terecht op dat het een middel is in de rechtsstaat om klaarheid te krijgen, als mensen en ook kinderen door de haat zaaiende uitlatingen van Wilders sterk angst wordt aangejaagd. Jammer dat Femke Halsema al twitterend hem subtiel kapittelde en eens te meer jammer dat Rabbae eraan de consequentie verbond te bedanken voor GroenLinks.

Nu ik het toch over opzeggen heb, ten slotte nog kort iets over het recente bedanken van oud-minister Bert de Vries en oud-senator Henk Woldring als lid van het CDA. Het raakte me, omdat ik ze sympathiek vind en ze kende, vooral Woldring – ik was nog bij zijn afscheid als VU-hoogleraar –, maar ook omdat ik ooit zelf die gang heb gemaakt. En tevens besef ik hoe zwaar hun dat is gevallen. De linkervleugel van het CDA raakt door de realpolitik van Maxime Verhagen uitgedund. En daarmee het politieke midden. Een schadelijke ontwikkeling, maar dat is een ander verhaal.

Dit artikel verscheen in Friesch Dagblad van 23 november; magazine Het Goede Leven van 27 november en in het decembernrummer van magazine De Linker Wang.