30 april 2012

Het gemiddelde CDA-lid is 67 jaar oud. De macht vergrijst. Dat betekent een uitdaging voor jongeren, zeker nu bezuinigingen mede op hen lijken te worden afgewenteld. Maar er is meer. De rechtsstaat Nederland staat onder druk, volgens Piet Hein Donner in zijn eerste publieke optreden als vicepresident van de Raad van State. Hij sprak over mogelijke “antidemocratische bewegingen” als gevolg van de crisis. Meer hout snijdt oud-minister Ernst Hirsch Ballin door in een (vóór de kabinetscrisis uitgekomen) boekje stelling te nemen tegen ‘politiek vijanddenken’, dat volgens hem “de cohesie van de samenleving” bedreigt.

Algemeen is er de klacht dat rancune en wantrouwen onder de burgers toenemen. Dit vraagt om zelfreflectie. “Onze tijd – dat zijn wij” (Thomas van Aquino). Rancune is onderdeel van vijanddenken en van zwelgen in slachtofferschap. Het onbehagen wordt dan geprojecteerd op derden, zoals ‘de regenten’, de islam, Europa, de Polen. Mystiek gezien komt het kiezen voor het goede vooral voort uit de ervaring met het kwade. Maar de politiek toont weinig ‘erkenning van de eigen schaduwen’ (Carl Jung): het ligt aan de ander. Vandaag zijn rancune en wantrouwen vervlochten met het succes van het populisme. In de VS, waar er al veertig jaar ervaring is met  activistisch rechts populisme, is het wantrouwen sterker dan bij ons, maar ook hier wordt het een schadelijke factor, ook voor de legitimiteit van de overheid.

Sociale media
Dat laatste heeft de politiek mede aan zichzelf te wijten, als zij te regentesk en te veel binnen de ‘kaasstolp’ opereert. Dit geldt ook voor politieke partijen, waar de macht soms eenzijdig is geconcentreerd bij de fracties. Meer directe electorale democratie en grotere interne partijdemocratie zijn daarop het antwoord. Jacques Wallage stelde onlangs dat de representatieve democratie in onze van sociale media doordrongen samenleving “achterhaald” is, ook omdat “partijen allang niet meer het enige kanaal tussen burger en staat” zijn. De samenleving is dynamisch en fluïde, er zijn nieuwe (lossere) verbanden. Ik denk dat de oud-burgemeester van Groningen daarmee een punt heeft. Permanente communicatie (feedback) met de samenleving is van belang. Eén keer in de vier jaar stemmen is niet genoeg, ook al kunnen we nu blij zijn met ‘12 september’.

De sociale media zijn overigens in onze individualiserende samenleving positiever dan we denken. In Amsterdam voelen volgens een Parool-onderzoek vooral laagopgeleiden boven de 65 zich eenzaam. Opmerkelijk is dat die eenzaamheid niet of nauwelijks meer voorkomt onder jongeren, terwijl die groep zes jaar terug nog 11 procent eenzamen telde. Is er mede door de sociale media een ‘verbonden generatie’ opgestaan? Ik sluit dat niet uit. Omdat eenzame mensen vaker ziek en rancuneus zijn, wil columnist Pieter Hilhorst ‘de oudjes Facebook en Twitter ophelpen, zodat ze minder naar de dokter gaan’. Ik twitter ook, al zie ik best wel “het versnelde levensritme” (Joke Hermsen) in deze tijd, die “onze ziel kan aantasten”, ook omdat we vaak “met alles tegelijk bezig zijn”. Maar het is zeker beter dan wat Aleid Truijens noemt “de ideologie van de dood als oplossing” voor mensen die eenzaam en daardoor levensmoe zijn (de Volkskrant, 14 maart).

Jongeren
Wat de jongeren betreft, die zijn nu via G500.nl een actie gestart om in groten getale met een tienpuntenplan lid te worden van VVD, CDA en PvdA.  Zodra hun idealen zijn gerealiseerd, willen ze de G500 weer opheffen. Het tv-programma Buitenhof besteedde er aandacht aan. Prima idee, maar ze krijgen dan wel met macht te maken, ook binnen deze ‘vergrijsde’ middenpartijen. Progressief is, leerde ik al als student, het delen van goederen, kennis en macht.

Dat laatste schiet er vaak bij in. Je wilt dingen laten gebeuren, maar de macht kan ook al gauw regentesk worden. Kritisch zijn ten aanzien van macht was dan ook belangrijk voor de babyboomgeneratie, ook al leefde deze daar zelf te weinig naar. Toch blijft dat de kern van democratie. Grote valkuil bij macht is opportunisme. We zagen dat in het Surinaamse parlement inzake de wet die amnestie regelt voor plegers van misdaden onder de militaire dictatuur in jaren tachtig. Kiezen voor je geweten of voor geen ruzie met je coalitiegenoten, was het dilemma, waarbij men koos voor het laatste. Ronnie Brunswijk illustreerde dat expliciet met zijn opmerking aan de bozige oppositie, die dat dilemma niet had: “Jullie willen toch ook in de regering?”

Nieuw anti-islamboek Wilders
Nu er binnenkort verkiezingen zijn, zullen de jongeren van G500 haast moeten maken. Ze krijgen trouwens in twee van de vergrijsde middenpartijen niet meer te maken met ex-gedoogpartner PVV. Van Geert Wilders komt er binnenkort in de VS het boek Marked for Death: Islam’s War Against the West and Me uit bij een Republikeins gezinde uitgever, die Wilders als islamcriticus graag indirect een rol wil laten spelen tegen president Obama als kandidaat van de Democraten. Wilders moet om z’n boek te promoten vanaf 30 april enkele dagen in de VS zijn voor interviews en optredens. Dit zal ophef veroorzaken en ons allen raken, maar zeker leden van CDA en VVD, gezien de voormalige ‘gedoogband’ van deze partijen met de PVV. Over macht gesproken.

Een en ander zal, verkiezingstijd of niet, de polarisatie en het wantrouwen waarover ik over sprak doen toenemen. Zoals ook gebeurde door de taal waarmee Geert Wilders de Turkse president Abdullah Gül verwelkomde bij zijn bezoek aan Nederland: taal die ook in eigen gelederen voor onrust zorgde, terwijl Gül hem de hand bleef reiken. Het is overigens van belang voor ons om zelf zo weinig mogelijk te polariseren en zeker niet te demoniseren. Hirsch Ballin heeft gelijk met z’n pleidooi voor cohesie. Een goede samenleving is een “coproductie van mensen en politiek” (Gerdi Verbeet). We koersen in de richting van netwerken in buurten, scholen, verenigingen enzovoorts, en ook van nieuwe vormen van democratie. Dialoog of goede communicatie is daarbij het sleutelwoord, wil het vertrouwen weer terugkomen in ons goede vaderland. Is het ‘Wandelgangenakkoord’ daarvan een symptoom? In elk geval komt zo’n doorbraak psychologisch, los van de inhoud, voorlopig vertrouwenwekkend over.

Dit is een geactualiseerde versie van een artikel dat eerder verscheen op joop.nl, De Linker Wang, Civis Mundi.nl, Hooglandse Nieuwe, Friesch Dagblad (23 april 2012) en Het Goede Leven (28 april).