1 juni 2012

Naast  basisemoties als liefde, vreugde, angst en verdriet is er de ‘nevenemotie’ schaamte. Schaamte is te zien als een reactie op oordelen die anderen over je vellen. Kritiek van anderen is daarin dus bepalend, maar je kunt je ook schamen voor jezelf, bijvoorbeeld uit frustratie dat een ‘uniek’ idee of ideaal niet door anderen wordt erkend. Schaamte is vrij persoonlijk, omdat mensen zich over verschillende zaken schamen, en de een dat meer doet dan de ander – afhankelijk van de (sub)cultuur van de betrokkene, in het bijzonder de mate van geslotenheid van de gemeenschap. Geslotenheid leidt vaak tot een ‘schaamtecultuur’, waarin de ‘vuile was’ te allen tijde binnen blijft en je elkaar nooit iets vertelt over de eigen emoties, omdat je als de dood bent dat men er over praat.

In het zich individualiserende Nederland komt die schaamtecultuur steeds minder voor, met uitzondering van enkele zwaar christelijke dorpen en stedelijke kernen van allochtonen. Schaamte en het niet kunnen uiten van gevoelens binnen zo’n omgeving leidt vaak tot een hoog zelfmoordcijfer. Schaamte zie ik in dat geval als negatieve emotie. Zeker ook je het ‘tekortgevoel’ vanuit de jeugd (dat je ‘het nooit goed kon doen’) zo hebt geïnternaliseerd, dat je niet van jezelf houdt en zo het liefst ook mensen mijdt. En dat terwijl schaamte op zich een normale menselijke emotie is, omdat het ons kan vertellen dat we ons gedrag wat moeten bijschaven, kortom socialer moeten omgaan met anderen.

Dat laatste geldt politici, die de laatste tijd te veel hun eigen onbehagen projecteren op anderen. Als ik me over dit zondebokmechanisme geneer, heet dat plaatsvervangende schaamte. Daarnaast is er nog collectieve schaamte, bijvoorbeeld voor Geert Wilders wanneer deze met zijn acties in onze ogen Nederland te schande maakt. We schamen ons dan voor ons land, zoals we dat soms ook doen voor een partij waarvan we lid zijn waarin het minder goed gaat.

Nederland is echter geen ‘schaamtecultuur’, zoals grote delen van Japan en Suriname.  Angst is meer de dominante emotie bij ons en – volgens Dominique Moïsi – van heel het Westen, terwijl die van Azië hoop en die van vele Arabische landen vernedering is. (Dat laatste is vooral schaamte voor de opvatting dat hun hoge Osmaanse beschaving van weleer er niet meer bestaat.) Het Westen kent ook schaamte en hoop, maar omdat we door onze ‘remmende voorsprong’ veel te verliezen hebben, overheerst de angst. De huidige crisis versterkt dat en genereert ook schaamte.

Hoe kunnen we daarbovenuit stijgen? In de economie speelt naast inzet (zelf)vertrouwen een positieve rol. Is dat niet in het hele leven het geval? Zielskracht en positieve energie zijn hoe dan ook een belangrijk antwoord op schaamte en angst.

Deze tekst verscheen onder meer in het Franciscaans Maandblad en in Civis Mundi, beide van juli-augustus 2012.

Advertenties