Essay, maart 2013images

(Oorspronkelijke titel: ‘Nieuwe spiritualiteit als derde weg tussen het materialistische paradigma en de kerkelijke dogmatiek.’)

Wat is het profiel van de nieuwe spiritualiteit? Geen gemakkelijke vraag. Valt bijvoorbeeld mythosofie eronder? Op 7 oktober 2012 was in Amsterdam nog een Nederlandse groep van zestig mythosofen bijeen, met auteur Lisette Thooft als een van de initiatiefnemers. In het artikel ‘Spiritualiteit lijkt terug’ (verschenen op onder meer zinweb.nl en civismundi.nl) noem ik spiritualiteit “de beleving” en de “toepassing” van religie in de breedste zin – religie als een model om het mysterie te duiden. Je kunt spiritualiteit zien als het zich verbonden voelen met het absolute, de kracht die “ons draagt in het leven, zoniet subtiel ons daarin leidt”, waardoor er in ons leven veel meer synchroniciteit is dan we beseffen of willen erkennen. Wijlen David Bohm, kwantumfysicus en soms ‘nieuwe Einstein’ genoemd, noemde dit de “impliciete orde”: ‘toevallige’ ontmoetingen, reddingen enzovoorts door betrokkenheid van de geestelijke wereld. Spiritualiteit is dan te zien als de tocht naar bewustwording – dat er heel wat meer ‘tussen hemel en aarde’ is dan we denkend weten en dat die tocht in ons binnenste begint.

Dit klinkt louter persoonlijk, maar het is de vraag of dit juist is. Emancipatie heeft naast het persoonlijke ook altijd een maatschappelijke dimensie. Maar los daarvan, als je liefde geeft aan je gewonde zelf, waardoor er een proces van (zelf)heling plaatsvindt, dan heeft dat op den duur een uitstralend effect naar de wereld. Iets wat we vandaag de dag beter kunnen begrijpen door de ontdekking van de kwantumfysica: dat alles energie (plus bewustzijn en informatie) is en dat deze energie (dus niet materie) ook de prime mover is van alles. En dat daardoor via de kosmische wet van aantrekking en het grote veld om ons heen de kracht van je (glim)lach of de kracht van je ‘zijn’ vele malen groter is dan je mentale vingertje van ‘zo moet het’. Hoe dan ook, hierdoor hoeft het adagium ‘verbeter de wereld en begin bij jezelf’ vandaag minder cynisme op te roepen dan voorheen. We kunnen ons immers te veel vereenzelvigen met onze ‘ik-beelden’, in wezen rollen om ons te handhaven, een vereenzelviging die ons naast (onbewuste) emotionele blokkaden vaak belemmert in de ontplooiing van het leven. Kortom, in spiritualiteit gaat het om de relatie met ons diepere zelf en met de ‘bron’ of oergrond van ons bestaan, en is beleving van het transpersoonlijke van primair belang.

God als kern van het evolutionaire gebeuren
Spiritualiteit, die ons ook kan helpen bij het oplossen van emotionele blokkaden, is als aardse beleving van religie overigens universeel, zoals ook de mystiek of de innerlijke respectievelijk de ervaringskant van religie iets universeels is. De westerse soefibeweging, ook die in Nederland, geeft die universele dimensie het duidelijkst gestalte in haar erediensten, door elke zondag teksten van zes godsdiensten aan de alwetende, zoals zij dat zeggen, op te dragen. In verwondering en verbinding leven met je bron is daarin de (mystieke) eenheid. Bij zulke religies zijn er natuurlijk wel onderling verschillende godsbeelden, die voor het merendeel ook geheel anders zijn dan die van de nieuwe spiritualiteit, waarin het beeld van ‘een straffende en belonende Heer op afstand’ of een mannelijke god als louter straffende instantie ver weg, er in elk geval niet meer is. Het is God in alles en overal, dus ook God in de mens en de mens in God of God als kern van het evolutionaire gebeuren, dat zich voltrekt als wat we universum noemen, dus dat ‘alles in alles is te vinden’, ook in dat wat ik ben. Kortom, dat er anders dan vaak is gedacht geen kloof is tussen het goddelijke en de wereld, maar dat God een kracht is in het leven, maar niet apart gezet hoeft te worden. Dat Hij of Zij bij wijze van spreken gewoon gebeurt op het centraal station of aan de eigen keukentafel. En dat dit gebeuren ook geschiedt via mensen die contact hebben met zichzelf of leven vanuit hun kern, via mensen die zich laten bezielen door dat goddelijke in de wereld, via mensen die ontdekken dat ze spirituele wezens (kairos-wezens) zijn, die hier als eeuwige ziel aardse/menselijke (chronos)leerervaringen opdoen in hun tijdelijk lichaam.

Naast 1) ervaring van religie gaat het vergeleken bij de meeste kerken in de spiritualiteit om 2) het ontdekken via innerlijk groei via zielenkracht (soulforce) en minder het beroep doen op genade zonder innerlijke zoektocht; voorts gaat het om een 3) ander gods- en 4) ander mensbeeld, maar dat neemt niet weg dat hier sprake is van authentieke religiositeit.

Mede doordat het ‘discours’ – als zou het gaan om de tegenstelling ‘geloof’ met een veel- of allesbepalende leer versus atheïstisch of agnostisch denken, je kunt ook zeggen de kerkelijke dogmatiek versus het materialistisch paradigma – nogal dominant was (is), duurde het lang voordat de ‘derde weg’ van de spiritualiteit ‘boven tafel’ kwam. Het waren niet direct theologen, maar vooral schrijvers, journalisten, godsdienstsociologen en psychologen die het ontdekten of het mede zelf verwoordden dan wel anderszins gestalte gaven.

Opvallende exponenten van de derde weg
Ik noem hier ter oriëntatie een aantal opvallende exponenten van die derde weg. Carl Gustav Jung (baanbrekende voorloper en meer dan dat); Joseph Campbell (mythe-expert en bijna even baanbrekend als Jung, ook in z’n kritiek op het christendom, dat dit de verhalen en mythen helaas te veel in hun belangrijke religieuze betekenis heeft ontkracht door ze te zien als ‘letterlijk’ en als historie en door ze ondergeschikt te maken aan de leer); William James; Oscar Wilde, Joseph Conrad; Wayne Dyer (zeer invloedrijk spiritueel non-fictieschrijver en recent maker van de film De Verschuiving, gericht op de omschakeling van ambitieus naar zinvol leven); Thomas Moore; Deepak Chopra (een fenomenale schrijver en denker en een uit India afkomstige Amerikaan); Paul Ferrini (schreef veel boeken over de Liefde, daarbij geïnspireerd door de Course in Miracles); Paul Heelas (hoogleraar godsdienstsociologie, vooral bekend door zijn boek Spiritual Revolution, gebaseerd op onderzoek in West-Engeland, waarin naast de teruggang van de kerken de spiritualiteit juist sterk blijkt op te komen in vooral het bedrijfsleven, het onderwijs, de zorg, maatschappelijk werk en ook binnen de muren van de kerk, zij het daar nog vaak zonder erkenning); Marianne Williamson (overbekend door haar boeken en lezingen vanuit de Course in Miracles en als eenmalige tekstschrijver voor Mandela); Gary Zukav (vooral bekend door z’n boek Zetel van de ziel); Sanaya Roman (benadrukt het grote belang van in vreugde leven); Eileen Caddy (van de nog steeds invloedrijke Findhorn Beweging in Schotland en schrijfster van het goddelijke boek Open Innerlijke Deuren, dat me steeds weer inspireert), Eckhart Tolle (beroemd door Kracht van het Nu); William Bloom (De Kracht van Moderne Spiritualiteit, Een Nieuwe manier van Bewust Leven, 2012, waarin verbinding, reflectie en dienstbaarheid centraal staan); Eugene Drewermann en Anselm Grün, beiden gezaghebbende schrijvers; Willigis Jäger (een der groten, ik lees z’n boeken met rode oortjes, is nog steeds lid v.d. rooms-katholieke kerk, hoewel in ongenade gevallen ‘in Rome’ door z’n integratie van zenboeddhisme en christendom tot een moderne spiritualiteit, die niettemin elk jaar 150.000 bezoekers in z’n centrum krijgt); Frederic Lenoir (Handleiding voor een evenwichtige geest en een kalm gemoed. Bestaan is een feit, leven een kunst, 2010). En in ons land Hans Stolp, Karl Douven, Annemarie Postma; Bram Moerland, kenner van de Katharen en evenals Jacob Slavenburg van de gnostiek; Hein Stufkens (bekend door zijn boek Een Ketterse Catechismus en zijn centrum in Zeeland, maar vooral een van de eersten in Nederland die de nieuwe spiritualiteit serieus nam getuige zijn boek Heimwee naar God, opkomst van een nieuw religieus paradigma, uit 1991); Stef Aupers (een socioloog aan de Erasmusuniversiteit, die de spiritualiteit mede verbindt met moderniteit, inclusief de computertechnologie en het proces van individualisering); Roger Rundquist; voorts filosofen als Hans Gerding hoogleraar te Utrecht; Gerard Visser (docerend te Leiden en kenner van de mysticus Meister Eckhart); Jan Bor; Ab Straatman (www.quantumlife.nu), Terug naar de bron (www.moniquetimmers.nl ) met zowel in Roermond als over de grens in Duitsland een centrum van het Nieuwe Bewustzijn, Beweging voor Geweldloze Kracht (www.samenvoorvrede.nl), de journalist Maarten Meester, die ook de filosofie van de levenskunst (Joep Dohmen – volgens mij tevens een vertegenwoordiger van de spiritualiteit in humanistische kring, evenals  Ilja Maso) en de Keltische of druïdische spiritualiteit noemt als een – zij het zeer klein – onderdeel van de ‘postchristelijke spiritualiteit’, overigens een term van Ojas de Ronde (in Nijmegen afgestudeerd theoloog en nu voorzitter van de Vrije Gemeente in Amsterdam en ook werkend voor de web-tv De Nieuwe Mens van Willem de Ridder); Ton Roumen (De moderne mens als mysticus); Joep de Hart (socioloog, medewerker Sociaal Cultureel Planbureau en sinds 2011 bijzonder hoogleraar, die zijn ‘Zwevende Gelovigen, Oude Religie en Nieuwe Spiritualiteit net als voorheen Paul Heelas met statistische gegevens onderbouwt, wat in de media daardoor extra aandacht kreeg); Tim van der Vliet (schrijver van The Spiritual Awakening, the easy way, 2013) en last-but-not-least schrijver-journalist Tijn Touber, die samen met zijn vrouw Kris het initiatief nam tot de huiskamergroepmeditatie, overal in het land ten behoeve van de betreffende stad onder de noemer Stadsverlichting.nl. Op 11 januari opende Tijn en Kris met vijfhonderd aanwezigen via een stiltemeditatie op het Museumplein te Amsterdam de (voorheen in november plaats vindende) Maand van Spiritualiteit (12-26 januari 2013) in Nederland.

Nieuwe spiritualiteit: gnostische dimensie en samenhang met postmodernisme
De term ‘postchristelijk’ van Ojas de Ronde wil ik overigens graag meteen nuanceren, omdat in de nieuwe spiritualiteit een belangrijk stuk gnostiek zit, ook wel het meest authentieke christendom genoemd. Door de ontdekking van de Nag Hammadi-geschriften in 1945 in Noord-Egypte wordt daar immers nogal eens naar verwezen, vooral naar het toen gevonden evangelie van Thomas, denk aan logon 77: “Ik ben alles. Uit mij kwam alles voort en naar mij strekte alles zich uit. Klief een stuk hout en daar ben ik, til een steen op en daar zal je me vinden.” Een citaat dat het nieuwe godsbesef of godsbeeld weergeeft. Maar de gnostiek was in die tijd zeer divers en tegelijk universeel: er waren in steden als Alexandrië behalve Helleense en joodse ook oosterse of boeddhistische invloeden, alles te vergelijken met de huidige tijd van culturele globalisering. Die gnostiek is door de eeuwenlange afsluiting van het Oosten en door het sacralisering van het dogmatische christendom ondergronds moeten gaan. Katharen, Bogomielen, vrijmetselaars, rozenkruisers, theosofen en antroposofen bleven dit in het verborgene wel levend houden, maar nu lijkt zij weer boven water te komen, min of meer als postmodernisme. ‘Postmoderne spiritualiteit’ lijkt me dan ook een betere term dan ‘postchristelijkheid’, ook al voel ik ook wel iets voor de term ‘moderne spiritualiteit’, modern in de zin van hedendaags modernisme.

Via ‘trial and error’ putten uit eigen bron.
De VU-theoloog G.D.J. Dingemans onderscheidt drie verschillende cultuurlagen:
1) de ‘traditielaag’ met de traditie als ijkpunt, dus vragend ‘hoe deden onze voorouders het?’;
2) de ‘principelaag’ met een ethisch of religieus  principe als ijk- of uitgangspunt en
3) de cultuurlaag van het postmodernisme, waarbij het ‘ik weet het niet’ een belangrijk ijk- of uitgangspunt lijkt.
Veel katholieken zitten nog in de eerste cultuurlaag met het verleden als landkaart, de protestanten meer in de tweede laag met een vast en zo objectief mogelijk principe als kompas, een dogma of het Woord dan wel de ratio en vele marxisten idem met bijvoorbeeld de klassenstrijd of een ander ideologisch axioma als kompas, terwijl er vandaag voor velen niet zo’n vast punt lijkt te zijn en bij hen zeker de ‘grote verhalen’ ontbreken. We zijn ‘radarmensen’ geworden zonder een duidelijk vastliggend punt of kompas buiten ons, maar zoekend en tastend naar de begaanbare weg met alle leerervaringen die we daarbij opdoen. Het is, zoals Harm Knoop het noemt, via trial and error dat de moderne mens leert te putten uit eigen bron. (Harm Knoop, een aan de VU afgestudeerde theoloog, coach, pastor bij de NPB en thans jungiaan, is schrijver van Leef je eigen mythe: Over religie, mythen en onszelf, 2012, een relevant recent boek inzake spiritualiteit. Hij noemt religie mythologie en juist daarom belangrijk.) Hoe dan ook, tradities en principes hebben zeker hun waarde, maar als ze volledig de plaats innemen van eigen ervaringen en van de eigen toetsing vanuit de (via de innerlijke stem op de grote Bron aangesloten) eigen bron, is er naar blijkt vaak verstarring en geen echt leven. Er lijkt kortom een samenhang tussen de nieuwe spiritualiteit en het ‘postmodernisme’.

Kracht van de geest, de kracht van de gedachte
De ‘ongebonden spirituelen’ – volgens onderzoeken alleen al in Nederland ruim vier miljoen, geen gering aantal dus – zouden in een dialoog dus wel eens ongevoelig kunnen zijn voor dogmatisch overkomende, vaste of vastliggende principes of voor sterk aan de traditie gerelateerde argumenten, tenzij zij via trial and error ontdekken dat de ‘gulden regel’, de weg van de liefde, de weg van de geweldloosheid of de weg van het mededogen in het omgaan met elkaar, praktisch beter werkt dan ‘terugslaan’ of ‘met gelijke munt betalen’. Ook in de omgang met de natuur. En tevens via reflectie op de kracht van de geest in het leven via meditatie, affirmatie, het reciteren van mantra’s en via eventuele andere rituelen, waarbij men veel kan leren van de nieuwe spiritualiteit, ook qua scheppingskracht. “Als je gedachten denkt, die overeenkomen met de oorspronkelijke Geest, heb je dezelfde krachten als de oorspronkelijke Geest”, zei Thomas Troward. Ons ego ziet zo’n uitspraak niet zitten, wat logisch is, omdat het ego dan de macht over ons verliest, maar er zijn of waren niettemin feiten en ervaringen die aangeven dat de kracht van de geest en de kracht van de gedachte geen onzin zijn. Ook Jezus was daarvan tweeduizend jaar terug een voorbeeld. Hij voelde zich één met (waarvoor hij toen de term Vader hanteerde) het goddelijke in het leven en kreeg daardoor grote innerlijke kracht. Hij was bij uitstek bezield, iets wat bij ons weleens ontbreekt. Voor zo’n uitspraak van Troward zal de ‘nieuwe spiritualiteit’ in elk geval ontvankelijk zijn. Het meer leven vanuit de geest (ook wel meer vanuit rechterhersenhelft ) impliceert dat we niet langer kiezen voor controle of beheersing, haastigheid, cynisme en veroudering (kenmerken van leven vanuit de linkerhersenhelft of vanuit ons lagere zelf) als hoofdijkpunt, maar voor vertrouwen, vertrouwen in de wijsheid van onze bron, dus ook in het zelf en zo vanuit eenheidsbewustzijn, respect voor het leven, vrolijkheid, verjongende levendigheid, mildheid, vergeving, moed, pure liefde en compassie opereren. Je kunt ook zeggen: leven vanuit de rechterhersenhelft, die geleid wordt door zielekracht.

Waar kan men terecht voor deze nieuwe spiritualiteit?
Spiritualiteit is primair een nieuw bewustzijn of nieuw denken en niet een ‘instituut’ of ‘geoliede organisatie’. Toch zijn er wel namen van groepen te noemen. Voor  Nederland (en Duitsland en Engeland) zeker. Ik noemde al enkele, en tevens schrijvers of denkers, om welke zich vaak grote aantallen mensen hebben gegroepeerd. In Nederland noemde ik Hans Stolp en nu voeg ik toe Margarethe van den Brink (schrijfster en kenner van de kwantumfysica en de evolutie van bewustzijn), beide te benaderen via de De Heraut, stichting voor geestelijke bewustwording (www.stichtingdeheraut.nl). Hen uitnodigen voor een spreekbeurt lijkt functioneel. Lezingen van Stolp trekken in kerken en zalen steeds twee- tot driehonderd mensen, weet ik uit eigen ervaring, en de stichting heeft ook plaatselijke gesprek- en gebedsgroepen. Vanuit Duitsland adviseer ik Willigis Jäger te benaderen of zijn vertegenwoordiger Brigitte van Baren in Nederland (resp. Benediktushof D-97292 Holzkirchen, www.willigis-jaeger.de, en Postbus 10, 1250 AA te Laren, www.innersense.nl).

Rondom het gedachtegoed van Jung zijn er meerdere organisaties in Nederland, zoals de Jungiaanse Vereniging (breed en landelijk) en het Jungiaanse Instituut (Nijmegen). Ze hebben beide prima denkers en sprekers, waarbij ik naast Kees Aaldijk vooral denk aan Tjeu van den Berk (schrijver van onder meer Mystagogie), waarbij tevens kan worden gedacht aan (de echtgenote van) Herman Wijffels. Bij het aan de Jungianen verwante Psychosynthese (workshops in het hele land en een centrum in Amersfoort) gaat het om het transpersoonlijke/bovenbewuste, dus het vermogen van elk mens om door ontwikkeling, psychologische groei en heling het ego te overstijgen, met Piero Ferruci (‘Kracht van de vriendelijkheid’) als de huidige inspirerende voorman. Er zijn voorts in de hele wereld gespreksgroepen rondom het gedachtegoed van Jung en Campbell. Ook in Nederland, ik denk aan de regionale bij de Jungvereniging aangesloten groepen. Groepen in Nederland over het gedachtegoed van Campbell zijn er in Amsterdam en Doesburg. (Voor de laatste hield ik in 2011 op verzoek een lezing.)

Voorts zijn er op vele plekken de satsangs – ook vlak bij me in Noordwijkerhout bij Naropa, een eind dertiger, aan huis bij zijn gezin, ook al heeft hij zijn satsangs op meerdere plekken. Hij werkt parttime, was enkele jaren in een spirituele leerschool in het buitenland en spreekt nu met zijn gehoor over het goddelijke in het leven, over spiritualiteit kortom, zoals ook Boeddha, Paulus, Franciscus wel deden (mogelijk Jezus al rondtrekkende ook). Van vrienden en andere bronnen weet ik dat er in Amsterdam (Shapiro) meerdere satsangs zijn en ook in andere plaatsen, onder andere in Delfgauw en Hillegom. Bij Naropa (www.naropa.eu), die zich zeer door het Thomasevangelie laat inspireren en er zelfs een kenner van is, wat ook in z’n blog http://naropa.eu  tot uitdrukking komt, was ik drie of vier keer. Ik vond behalve spiritueel de satsangs ook antropologisch belangwekkend, gezien het feit dat ik in mijn laatste jaren aan de universiteit onderzoek deed en publiceerde op het terrein van de Religieuze Antropologie en toen, via de VU, een korte film maakte over demonenuitdrijving in naam van Boeddha. Ik zag hoe dan ook bij Naropa dan steeds ruim 25 mensen, die om hem heen zaten in een vloeiend, levendig en blijmoedig flitsende dialoog. En dan niet steeds met dezelfde mensen, maar in een gevarieerde aanwezigheid. Ook ‘zoekende’ buren kwamen wel langs. Zie tevens het boek van Simon Schoonderwoerd, Een christen op Satsang (2009). In Noordwijkerhout is voorts ook het Centrum Innerpeace (http://innerpeaceforall.punt.nl) van Suzan en Theo met brede uitstraling naar de omgeving. Ik participeer tevens in een soefigespreksgroep in Katwijk, waarbij we praten over mystieke teksten. De Universele soefibeweging is al tachtig of negentig jaar oud en heeft in meerdere plaatsten in het land erediensten en ook centra. De Bahaï-huiskamerbijeenkomsten in diverse plaatsen in Nederland, ook door mij wel bijgewoond in Leiden en Leiderdorp, dragen tevens enigszins het karakter van satsangs, zij het dat het hier om de mystiek van een in Iran vervolgde religie met een islamitische achtergrond gaat. Ze hebben ook een centraal adres. Bij de door de Turkse geleerde en soefimysticus Fetullah Gülen in het leven geroepen, op tolerantie, dialoog, verzoening en dienstbaarheid gerichte grote Hizmetbeweging (http://www.fethullahgulen.nl of www.fgulen.org) ben ik ook enigszins betrokken. Het is een internationale vrijwilligers- en scholenbeweging, die ook in Nederland onder Turkse Nederlanders veel aanhang heeft. Omdat Gülen een grote rol speelde bij de geweldloze emancipatie van de lange tijd niet geziene Turkse plattelanders, vooral in Anatolië, zijn er helaas nog vooroordelen jegens deze soefiachtige, vreedzame en tolerante soennieten. Bekend zijn ook de groepen rond de kabbala, de joodse mystiek, bijvoorbeeld te Amersfoort (www.expeditie.nl). Er zijn naast brede spirituele cafés in enkele steden in Brabant, Limburg en Zeeland (http://spiritueelspectrum.nl) diverse hindoegroepen in het land, vaak met een diepe mystiek, mede door de herontdekking van de Veda. Yoga (waarnemen van de eenheid in alles) is meer dan lichaamsoefening Yogagroepen of -trainingen zijn er verspreid over het land en nu redelijk ingeburgerd. De Indiase of hindoeachtergrond lijkt vergeten. Ze lijken nu net als het chakrafenomeen opgenomen in de brede spiritualiteit in Nederland. De kundaliniyoga is bij uitstek mystiek, weet ik uit ervaring (www.delindewei.nl). Dit geldt ook voor de lessen/oefeningen Qigung of Chikung overal in het land (www.InnerQiFlow.com),vanuit de Chinese spirituele traditie, sinds kort ook in Leiden.

Boeddhistische en esoterische spiritualiteit
Daarnaast zijn er vele boeddhistische groepen en shamballa’s in het land, niet in de laatste plaats die van mindfulness rond de icoon Thich Nhat Hanh, de ruim tachtig jaar oude Vietnamese monnik die ten zuiden van Parijs een geweldig centrum heeft onder de naam Plum-Village, dat duizenden mensen trekt. Zijn spiritualiteit is modern en universeel en bevat ook christelijke elementen, maar heeft een boeddhistische en tevens Gandhi-achtige geweldloze achtergrond. In Leiden komen ze elke donderdagavond in Verbum Dei bijeen als sangha met gemiddelde zo’n veertig personen, vooral mensen die het in de kerk niet meer kunnen vinden. In Leiden is ook een belangrijk centrum van de in 2000 gestorven mysticus Jeru Kabbal, die de oosterse wijsheid op speciale wijze weet te verbinden met westerse psychologie en cultuur (www.tsuki.org). De spiritualiteit van de jezuïet Karl Douven, die al eind vorige eeuw christendom en reïncarnatie met elkaar verbond, heeft in het noordwesten van Noord-Brabant nog steeds uitstraling, niet alleen in de regio, dus in Haeren bij Oisterwijk (onder meer door het centrum Het Bergkristal) maar ook in delen van Eindhoven en voorts ook journalistiek via de spirituele journalist Aat Lambert de Kwant, die mede een rol speelde bij de totstandkoming van Netsamen, een zeer succesvolle landelijke organisatie die spirituele groepen en individuen en het contact tussen hen coördineert via ontmoeting, dansen (onder meer onder de naam ‘Buddha Dancing’ op zaterdagavonden) en dating en ook via een digitaal magazine over spiritualiteit. Al of niet gestimuleerd door Netsamen zijn er nu overal in het land Bhudda Dances, in Haarlem zelfs op zaterdagavond in een publieke zaal van het Centraal Station. Maandelijkse OpenKoffie-bijeenkomsten komen ook steeds meer op, waarbij ontmoeting, gesprek en het elkaar op de hoogte stellen van initiatieven of workshops, al of niet op een zeepkist. In Leiden is dat steeds op de laatste vrijdagmorgen van de  maand. Vele burgerinitiatieven in wijken hebben ook een versluierde spirituele achtergrond, althans in oorsprong, ook al zullen al gauw ook prangende alledaagse of maatschappelijke thema’s aan de orde kunnen zijn. Dat geldt ook voor de in de lokale pers aangekondigde initiatieven onder de fraaie naam Meet&Greet. Echt filosofisch of spiritueel zijn de Zinweb-Cafe’s van de veel gelezen website zinweb.nl, Zinweb-Cafe’s in Amsterdam en andere steden. Aad de Kwant doet zijn spiritueel-journalistieke werk overigens tevens enigermate via het magazine Reflectie van de Vrije Katholieke Kerk, waarvan vooral in 2012 gestorven Johan Pameijer een bekende publicist is. Deze esoterische kerk heeft in tien steden gemeenten, een episcopaat en centraal kerkbestuur in Ruinen (Dr.). In Zeist is ook, ooit gesticht vanuit Australië, een Esoterisch Christelijk Centrum (www.ecc-nederland.nl) met diensten in de Dijnselburg. In Den Haag en op vele plaatsen in het land zijn er voorts diensten van de uit Engeland afkomstige White Eagle Lodge Nederland (www.whiteagle.nl) met De Poolster als magazine en liefde en engelenkracht als belangrijke items. Vanuit het Brabantse Moorveld is er ook een sterk uitstralende activiteit gaande via het Centrum voor Attitudinal Healing met talloze workshops in het hele land, alle vanuit het gecombineerde gedachtegoed van Familie-Opstellingen, Byron Katie en The Course in Miracles. Els Thissen is de centrale figuur van dit centrum, dat het aansprekende magazine …van hart tot hart.. uitgeeft (www.vanharttothart.org). Ook noem ik hier het succesvolle werk van www.deugdenproject.nl om in gezinnen, scholen en bedrijven de mensen te helpen leven naar hun hoogste waarden te zoeken en het wezenlijke van jezelf en anderen te ontdekken door in de communicatie te werken met waarden als verdraagzaamheid, geduld, zachtmoedigheid, mededogen, moed en rechtvaardigheid. Naast de evolutionaire filosofie van de spirituele leraar Andrew Cohen (www.enlightennext.org/cohen) noem ik nog graag Ellen van der Heide (en haar partner Ard Pisa): www.new-innervision.nl evenals haar mailboek Hart vol Liefde.

Franciscaanse en andere spiritualiteit
Ook de Franciscaanse spiritualiteit is belangrijk in dit geheel, denken we alleen maar aan de rol die Hein Stufkens met een Franciscaanse achtergrond speelde om de nieuwe spiritualiteit boven water te brengen. De secularisering gaat ook aan Franciscaanse kloosters en centra niet voorbij, maar hun beweging blijft zich niettemin nog redelijk handhaven met een goed maandblad, met gespreksgroepen, wandeltochten, milieuprojecten, jongerenwerk en een hoofdcentrum in Den Bosch. Hun reflectiegroepen zijn er zowel landelijk als lokaal; ook in Leiden is zo’n groep. In Amsterdam en omgeving is naast het dienstbare Jeannette Noëlhuis vooral bekend La Verna (Derkinderenstraat 82), het zeer goed lopende Franciscaanse Centrum voor Spirituele Ontwikkeling, zoals zij het noemen en waarin de nieuwe spiritualiteit in workshops en lezingen alle ruimte krijgt. Dat is trouwens ook het geval in collega-centra als bijvoorbeeld De Boskant in Den Haag, De Zwanenhof (ex-klooster) te Zenderen, centrum De Nieuwe Liefde te Amsterdam en De Hooge Berkt (een dicht bij elkaar wonende spirituele gemeenschap) in Bergeyk. En ik denk hier ook aan het bezielde gastencentrum op kasteel Slangenburg bij Doetinchem en vooral aan de ‘Embracing the world’-tournees van ‘Knuffelmoeder’ Amma, die met haar omhelzingen de liefde in anderen wakker beoogt te maken, bijeenkomsten die ook in Nederland steeds drukker worden bezocht, zoals ik zelf waarnam (www.amma.nl). Behalve de al genoemde ‘stadsverlichtings’meditatiebijeenkomsten (honderden in aantal, dus van mensen die spontaan hun huiskamer ervoor openstellen) van de ook in mainstreambladen serieus genomen jonge schrijver-journalist Tijn Touber, de ‘businessspiritualiteit’ van de bij Nijenrode werkzame Paul de Blot; de CSR Academy, gericht op bedrijven helpen duurzaam te functioneren en zingeving aan te reiken voor werknemers (www.csr-academy.com ); de Vrije Gemeente te Amsterdam, waarin de nieuw spiritualiteit in lezingen en workshops, gespreksgroepen al jaren een podium heeft evenals in De Kapel in Bloemendaal (www.dekapel-bloemendaal.nl ), de vereniging Osiris, (www.osirisonline.net), die naast ontmoeting, gesprek en bezinning ook veel doet aan digitaal verspreiden van spirituele artikelen en reflecties, noem ik ten slotte De Nieuwe Mens met web-tv’s en vele ‘fanclubs’ in allerlei steden, van die in Leiden ben ik zelf lid, uitgaande van Spiegelogie (http://www.willemderidder.com).

Spiegelbeeld, PRANA e.a.
Helemaal ten slotte vermeld ik dan nog de tijdschriften Spiegelbeeld (voorgekomen uit de beweging rond de recent op hoge leeftijd overleden Meily Uyldert), PRANA, Onkruid, Koorddanser, Paravisie, Jonas, Ode, Volzin en de Religie & Filosofie- pagina van Trouw, welke beide laatste evenals het magazine Het Goede Leven (verbonden met Friesch Dagblad) in recente jaren een evolutie naar meer openheid en moderne spiritualiteit doormaakten, maar soms ook weer wat terugvallen, en ten slotte het ‘glossy’ maandblad Happinez, dat ondanks – of moet ik zeggen dankzij – zijn over het algemeen hoog nieuw niveau van spirituele artikelen in korte tijd tot verbazing van velen een enorm succes bleek in het Nederlandse tijdschriftenwereldje. Journalist Lisette Thooft, die ervaring opdeed in Volzin, is verbonden aan Happinez.

Dr. Hans Feddema is antropoloog, oud-docent van de VU, vredesactivist, publicist, initiefnemer van De Linker Wang, lid van de Leidse Studentenekklesia, vriend van de westerse soefibeweging, medeoprichter van (maar niet meer actief in) GroenLinks en voorzitter van de Beweging voor Geweldloze Kracht.

Dit essay verscheen eerder in tijdschrift Vrouwen voor Vrede, magazine Spiegelbeeld en PRANA en op zowel zinweb.nl als civismundi.nl.