1-5-2016images

openingscolumn + kort verslag

Zijn we in deze moderne (Cartesiaanse) tijd het contact met onszelf en het universum kwijt? Of zijn we zonder te weten wie we echt zijn, veeleer niet onszelf kwijt geraakt, waardoor onder de blanke middenklasse in de VS nu de levensverwachting lijkt af te nemen? Is nihilisme zoals Nietzsche meende te voorzien de ziekte van deze tijd? Of is dat zoals Sloterdijk wel benadrukt veeleer het cynisme, inclusief de energie van soms subtiel haat zaaien dan wel het testen van de erg lange tenen van machthebbers. Machthebbers, die door hun macht eigenlijk zoveel zelfvertrouwen zouden kunnen hebben, dat ze lachend kennis nemen van de kritiek van onderop?   Zoals een ware filosoof zonder politieke macht enerzijds echt gelooft in zijn ideeën en percepties, zeker in de Nacht of Maand van de Filosofie, maar die aan het eind van de dag ook in staat is er wat om te lachen, wetend dat mildheid een betere sleutel lijkt dan fanatisme in het leven.  En ook dat zelfkennis van belang is en het daarom goed is onze diepgewortelde overtuigingen continue te herzien.

    Vernieuwing, lente, waaronder ook Arabische lente, spiritualiteit/bewustwording, naar binnen gaan,  maar ook cynisme, geweldsenergie, populisme of fundamentalisme en andere vormen van terugslag of backlash, dat alles zien we nu en dat alles hoort bij een tijd van grote verandering, een tijd waarin de wereld één wordt. Krishnamurti zei ooit anticiperend : ‘Wij zijn de wereld, wij zijn het werkelijke gebeuren’, hoe onzichtbaar of ontastbaar dat gebeuren ook lijkt. Ja dat alles hoort bij een tijd van globalisering en processen van individualisering. Zeker als we dit gaan plaatsten in een kader van evolutie, die zich lijkt te voltrekken, een nieuwe vorm van evolutie, waar we vandaag over gaan praten, dus de vraag of die er is en mogelijk ook of er ‘een drijvende kracht is, die ons stuurt in een richting van steeds dieper en scherper bewustzijn’ (citaat Gerrit Teule in z’n boek De Formule van de Mentescoop).

    Rusteloosheid? En negatief zelfbeeld van/door ‘niet goed genoeg zijn’?

Misschien is onderdeel van die evolutie ook wel rusteloosheid, waarover Ignaas Devish een boek schreef – ik kocht het vorige maand en Filosofisch Magazine wijdt er nu aandacht aan – en waarvan Pascal eens schreef: ‘De oorzaak van alle ellende van de mensen is dat ze niet in staat zijn rustig in een kamer te blijven’. Je kunt dat trouwens zien als ‘te druk, te rusteloos en overal willen zijn’, maar je kunt dat ook milder bekijken als ‘het leven omarmen’, zoals (de godszoeker) Nietzsche dat noemde. Hij deed dat door o.a. 5 uur per dag te wandelen of ook de inzet voor het nastreven van onze passies, iets wat Ignaas Devish bepleit. Of zoals ik het zelf zou zeggen, dat we de kracht van de liefde in ons gewaar worden, een liefde die ons de mogelijkheid biedt om zowel sterk als zacht te worden, sterk in onszelf en zacht jegens de medemens.

 Dat laatste overigens tevens door elkaar niet zo de maat nemen inzake de ladder van het maatschappelijk succes of zelfs qua filosofisch of spiritueel inzicht, dus steeds maar de eisen van presteren en geslaagd heten op te schroeven, waardoor rivaliteit en het negatieve gevoel van ‘niet goed genoeg zijn’ gaan overheersen. De schrijver Miek Smilde verbond n.a.v. de zeer betreurde dood van Wim Brands in een opmerkelijk Volkskrantessay dit gevoel van ‘niet goed genoeg zijn’ en de onhaalbare eisen die we als samenleving vaak aan elkaar stellen, met het verschijnsel zelfdoding, dat de laatste tijd nogal aan het toenemen is, ook in buurland België. Dus dat zelfdoding zou samenhangen met een negatief zelfbeeld, wat de samenleving ons indirect te veel zou opdringen. Liefde is hierin natuurlijk een antigif en liefde helpt überhaupt bij het omarmen van het leven, ook om het niet te zoeken in uitersten als weken tomeloos zich aan iets te buiten gaan dan wel daarna weer de asceet uithangen, zoals Brands wel deed volgens een vriend van hem of dagen helemaal niks doen dan wel elke dag uren joggen, ja en vooral het naar bijna continue bijna continu met oordelen en veroordelen klaar  staan in plaats van in het leven meer voor het midden te kiezen, of zoals Boeddha het noemde voor ‘the middlepath’ tussen yin en yang, tussen het vrouwelijke en het manlijke, het huwelijk tussen fysica en bewustzijn, je kunt ook zeggen richting eenheidsbewustzijn, dat er sprake is van een grote samenhang in het leven.

  Voordat we horen of Gerrit Teule en Paul Revis ook die weg gaan inslaan, elk vanuit een eigen expertise, eerst van mij als eenvoudige alpha-mens of als historicus nog een zeer korte schets van het Darwin- en of Descartes-denken, dat tot op vandaag dominant lijkt. Werd de natuur of ook de aarde in de middeleeuwen toch nog een beetje gezien als een levend organisme of een voedende moeder, die je als mens niet al te erg moest beschadigen, in de tijd van Darwin, Newton en Descartes werd het heelal en dus ook de aarde een machine en niet meer dan een machine. Zelfs planten en dieren werden eenvoudig beschouwd als machines en volgens Descartes konden biologische functies van het lichaam, tot mechanisch functies worden teruggebracht, ja waren alle levende wezens slechts ‘automaten’. En materie werd zo tot iets zonder doel, zonder leven en zonder geest. Er waren in de natuur wel wetten, nl. mechanische wetten. Zo ontstond het mechanische of mechanistische paradigma, dat vrij snel ook het algemene kader werd van het wetenschappelijke denken, waarin zo ook de goddelijke dimensie verdween. Hierdoor ontstond er een spiritueel vacuüm, te meer omdat in de kerkelijke theologie het intellectualisme ook ging overheersen ten koste van het intuïtieve en van het kosmische. Een moderne erg vanuit zijn verstand opererende mens was het gevolg

     Mechanistische dan wel (een meer) holistische visie op de werkelijkheid?

Drie eeuwen lang was dit cartesiaanse paradigma diep in de menselijke geest doorgedrongen en de eersten die door hadden, hoe erg en hoe eenzijdig dat was, bijv. Einstein, Niels Bohr en Werner Heisenberg, begrepen ook dat het een hele tijd zou duren voordat ze vervangen was door een fundamenteel andere houding tegenover het probleem van de werkelijkheid. Ja hoe de werkelijkheid, waarin we ons zijn beleven, te zien, ‘that’s the question today’. Mede door de kwantumfyscia is er nu gelukkig een omslag gaande van de mechanistische naar de meer holistische opvatting, waarbij wetenschappers ook wat te rade gingen bij de Aziatisch spiritualiteit, denk ook aan het boek De tao van de fysica  van Fritjof Capra, van wie ook het baanbrekende boek  met de titel  Het Keerpunt is, met als ondertitel: ‘Verzoening van wetenschap en de menselijke geest’. Wie me tenslotte ook erg raakt was de kwantumfysicus en filosoof David Bohm, die stelt dat er in of naast onze expliciete orde een impliciete orde is ingebouwd, waardoor alles in het universum al het andere beïnvloedt en alles in wezen deel uitmaakt van het zelfde, kortom ‘Alles en Allen EEN zijn’. Ik zeg daarom wel eens, dat we door het universum veel meer gedragen worden dan we willen toegeven. In m’n lezingen over synchroniciteit noemde ik Bohm ook wel. Maar de sprekers Revis  – schrijver van het niet onbelangrijke boek De evolutie van brein en bewustzijn. Het pionierswerk van Jung en Teilhard de Chardin, 2009 – en Teule weten van dit alles natuurlijk veel meer dan ik. Het is een eer dat ze hier willen spreken, zoals Leids Nieuwsblad en het Witte Weekblad dat kennelijk ook zien gezien hun bericht over hun lezing hier op de voorpagina deze week. Paul Revis en Gerrit Teule : ‘the floor is yours’.

PS Het werd een boeiende middag met veel nieuwe inzichten en het ten doop houden – mede door Revis – van Teule’s nieuwe boek ‘De formule van de Mentescoop’ of  ‘De ziel van de evolutie’.  Die ondertitel maakt al iets duidelijk. Teule meent dat elk wezen, ja ook de aarde een spirituele binnenkant heeft, kortom bezield is. En dat daarom Darwin, hoe knap ook, eenzijdig was in zijn evolutiebegrip. Zijn boek van 2009 heet dan ook Wat Darwin niet kon weten. Een reis naar de spirituele binnenkant van de evolutie. Die binnenkant noemt hij ook wel ziel. Als natuurkundige en informaticus – ‘mentescoop’ betekent trouwens kijkinstrument – ging hij er in 2013  zelfs naar op zoek in het boek: Hebben wij een ziel? Zo ja, waar dan? Met als ondertitel: De evolutie van geest, ziel en bewustzijn als een natuurlijk proces. Zijn tijdens z’n lezing onderbouwde conclusie is: ‘Ziel en geest zijn de binnenkant van het electromagnetisme en dit laatste is de buitenkant van geest en ziel’. Teule’s evolutie is naast die van Darwin een bewustzijnsevolutie, die al begonnen zou zijn bij de oerknal. De vraag is daarbij of er een onzichtbare creatieve kracht werkzaam is, die de evolutie stuwt in de richting van een steeds dieper bewustzijn. Teule meent van wel. In zijn door de Jungiaan Revis ten doop gehouden boek beschrijft hij juist de natuurkundige basis van die ‘geestelijk aandrijfkracht’ van de bewustzijnsevolutie, die vandaag mogelijk in een stroomversnelling is, de (tijdelijke) verkramping en terugslag in de ‘Arabische Lente’ ten spijt. Velen kochten na afloop tijdens de levendige ‘borrel’ het boek. Gebruikte Teule termen als fotonen en eonen in zijn verhaal, grappig of ‘toevallig’ is dat op 5 juni de lezing van Urszula Nowak en Eline Esveld gaat over ‘Biofotonen en de kracht van zelfheling’.

(Dr Hans Feddema is antropoloog, historicus, polemoloog  en publicist)