20 maartMien-Jan

Toen de nucleaire top in Den Haag nog niet in beeld was, noemde dagblad Trouw Mient Jan Faber – mede naar aanleiding van zijn opmerking dat hij nu terugkomt op zijn vroegere acties tegen de kernwapens – een ‘realistische idealist’. Ik heb wel met hem samengewerkt in acties, dialoogconferenties met zowel de ‘officiële’ als de dissidente vredesbeweging uit ‘Oost-Europa’ van toen, en ook in het Komité Kruisraketten Nee onder leiding van Sienie Strikwerda. Dat was een breed comité, waarin ik zat vanuit onder meer de radicale vredesbeweging en de Evangelische Volkspartij (EVP).

Dialoog zagen we in die tijd als van belang om een (kern)oorlog te voorkomen, maar ik ben het met Trouw eens dat Faber terecht ook de dissidenten in landen als Polen steunde. Ik deed dat ook, hoewel ik hun wel steeds adviseerde niet voor de polarisatie te kiezen, maar gezien de militaire overmacht en het ‘havikdenken’ van het communistische bewind, zo geweldloos mogelijk te opereren. De middelen zijn vaak belangrijker dan het doel, zei Gandhi steeds. Dat laatste is iets wat, ook bij de Arabische Lente, in Syrië en tevens wellicht in Kiev weleens wordt vergeten. In die zin – dus als het gaat om het effect – beschouw ik zeker Gandhi en King als ‘realisten’.

Natuurlijk is elke term arbitrair. Achteraf de leus ‘kernwapens de wereld uit’ flauwekul noemen, zoals Faber doet, is aparte retoriek, maar is zeker in het licht van de vredesacties nu rondom de kernwapens in Nederland niet direct het stellen van een ideaal in een wereld, waarin we best iets minder wapens zouden kunnen hebben, ook bij ons als gewone burgers, vooral in de VS. Retoriek mag van mij, maar is in dit geval toch wat verwarrend. Dat laatste geldt zeker voor het feit dat Faber in 2003 de illegale (en mislukte) militaire invasie in Irak van president Bush steunde. Dat was meer denken in termen van (westerse) macht dan van realisme, laat staan idealisme.

20 februari 2014Napoleon

Bij het begin van de Arabisch Lente sprak ik wel over een verlate democratische revolutie. Wat in meerdere Arabische landen plaatsvindt, gebeurde in Europa (los van de Franse Revolutie van 1789 en de reactie erna) immers al vanaf 1870, of bij ons al vanaf 1848. De journaliste Rena Netjes zegt na haar vlucht uit Egypte wegens een dubieuze aanklacht bij Pauw & Witteman: “Onafhankelijke journalisten zijn eigenlijk vogelvrij in Egypte.” En: “Overal kun je klappen krijgen, de mannetjes van de geheime dienst duiken steeds op en je weet nooit wie je verlinkt.” Op dit moment zijn 596 moslimbroeders veroordeeld tot de doodstraf, en ook al zal dit in hoger beroep wel verzacht worden tot (lange) gevangenisstraf, het is niettemin bruut.

De burgeroorlog in Syrië met duizenden doden is natuurlijk veel erger, ook al hebben de ‘rebellen’ met hun keuze voor tegengeweld dit over zich zelf afgeroepen. Oorlog trekt bovendien ‘terroristen’ aan, zoals ook tot op vandaag in Irak door de contraproductieve westerse militaire interventie van 2003. Herhaalt de geschiedenis zich bij de strijd voor het delen van de macht, een van de progressieve idealen van de in de jaren zeventig in Nederland?

Westerse verlegenheid
Doordat de Franse Revolutie van 1789 op zeker moment in bloed ontaardde, kwam de militair Napoleon aan de macht en was er lang de ‘Reactie’. In Libië, waar milities momenteel de dienst uit maken, zie je nu ook zo’n staat van anarchie. In Egypte opereerde de democratisch gekozen regering van Morsi niet bloedig, maar haar bepaald niet tactische optreden leidde niettemin tot een militaire coup die het Westen in verlegenheid brengt. Dat de VS dit alles door de vingers zien, geeft te denken. Het Westen deed dat ook toen er in Turkije in de vorige eeuw regelmatig coups waren en doet dat helaas ook, nu premier Erdogan om maar aan de macht te blijven, daar de rechtsstaat ernstig aan het terugdraaien is. Dat generaal Al-Sissi recent in Rusland voor twee miljard euro aan wapens kocht voor het Egyptische leger, illustreert hoe kwetsbaar het Westen zich in deze maakt(e).

De backlash in vele Arabische landen zou overigens indirect de recente  terugslag van de Turkse premier Erdogan kunnen hebben beïnvloed, zoals voorheen zijn hoopvolle democratisering vanaf 2000 mede een inspiratiebron was voor de Arabische Lente.

Vergeten strategie van Gandhi
In het Midden-Oosten – denk aan Atatürk, Nasser, Saddam Hoessein en Mubarak – is er overigens maar al te vaak een seculiere militaire elite die neerkijkt op de ‘eenvoudige’ (vrome) meerderheid, ja deze zelfs vaak onderdrukt. Dat Egypte in deze terug bij af is, valt te betreuren, maar behoort als backlashblijkbaar tot het langzame proces van democratisering. Zeker als hervormers te weinig de effectiviteit van de strategie van Gandhi in de vingers hebben. Dat Saoedi-Arabië een autocratie blijft en daarin door het Westen en de Europese wapenindustrie (die jaarlijks vier miljard euro aan wapens exporteert naar dat land) wordt gestijfd, is ook een tegenslag. In Tunesië is er na onrust stabilisatie; iets blijer word ik van Marokko, dat recent een nieuwe grondwet invoerde en nu – ook volgens arabist Jan Jaap de Ruiter, die er onlangs was – een ongekende vrijheid van meningsuiting ervaart.

Dit artikel verscheen ook op joop.nl en thepostonline.nl en (in verkorte versie) als column in VredesMagazine en magazine De Linker Wang.

8 maart 2013

Ik ben, zoals dat heet, een van de mensen van het eerste uur in de nog steeds energieke Nederlandse Girard Kring, ooit gestart door het Bezinningscentrum van de VU. In mijn laatste onderzoek op Sri Lanka op het terrein van de religieuze antropologie hanteerde ik wel concepten als mimesis, zondebokmechanisme en het offer van filosoof René Girard. Demonenuitdrijving in naam van Boeddha was een van mijn onderzoeken. Een tweede, waarvan de weerslag ook in antropologische tijdschriften een plaats vond, was het ‘Ritueel van vervloeking in naam van Boeddha en de goden op een eilandje bij het kustdorp Sinigama’. Boeddhisten uit heel Sri Lanka kwamen er, maar het gebeurde uitdrukkelijk buiten Sinigama, omdat de mensen daar, lijkt het, de kwantumtheorie al enigszins doorhadden, namelijk dat vervloeken een negatieve energie is, die weggespoeld moest door in dit geval het stromende zeewater tussen het eilandje en het dorp.

Een tweede of andere werkelijkheid
Door omstandigheden – ik deed bijvoorbeeld tevens nogal aan politiek, vooral gericht op het buitenland, zoals in missies naar conflictgebieden, maar was onder meer ook Statenlid van Zuid-Holland – weet ik niet in hoeverre in Girardkringen het baanbrekende werk van de kwantumfysica ook al leeft: dus de ontdekking dat wij mensen niet langer buiten het krachtenspel van het universum staan, inclusief magie of een soort bezield verband en ook dat er onder de bekende verschijnselen een andere werkelijkheid is, die veel subtieler is of dieper gaat, namelijk de wereld van het bewustzijn, van het spirituele, kortom van de Tao of de Geest. En vooral dat alles energie is (materie is in wezen gestolde energie), dat wil zeggen dat ook de kernen van atomen grotendeels uit lege ruimte bestaan en dat wat overblijft zich als golven gedraagt. Behalve energie blijken de allerkleinste ‘deeltjes’, die de materie vormen, bovendien dragers van informatie te zijn, informatie die aangeeft wat er moet gebeuren. Zo weet elke cel in ons lichaam, wat te doen en hoe met andere cellen samen te werken, bijvoorbeeld hoe een long of nier te doen ontstaan of in stand te houden. Zulke informatie heet ook wel bewustzijn, iets wat in religieuze en/of spirituele kringen wel geest of wijsheid wordt genoemd. Energie, bewustzijn en informatie dus.

Wat behalve David Bohm, ‘de tweede Einstein’, mensen als Deepak Chopra, Pim van Lommel en VU-‘bèta’wetenschappers als Gerrit Teule en Arie Bos nu stellen – dus dat bewustzijn geen bijverschijnsel is van de darwinistische evolutie, maar weleens de oergrond van alle materie zou kunnen zijn, kortom de prime mover van het universum – heeft gevolgen voor de geesteswetenschappen, althans voor vele van hun overtuigingen en/of vooronderstellingen. Daarmee eveneens voor ons denken, met welke overtuigingen we ook mogen zijn geprogrammeerd in de voorbijgegane decennia, al of niet in het verband van een (emancipatie)zuil. Dat alles aan verandering (panta rhei, alles stroomt) onderhevig is, zou immers ook moeten gelden voor ons denken, maar onderzoeken wijzen uit dat er wat dat betreft vaak nogal sprake is van een ‘culturele kloof, ook in dorpen, die zich verder wel op moderniseren toeleggen, dus dat oude waarden, hoezeer ook achterhaald, nogal taai zijn. (more…)

26-1-2014TURKEY-MIDEAST-JEWS-CONFLICT-POLITICS

Bleek het Ottomaanse Rijk verhoudingsgewijs mild in haar bestuur, ook jegens de minderheden, na de stichting van de kleinere Turkse staat door Mustafa Kemal Atatürk werd dat anders. Troef werden nationalisme, grote invloed van het leger, geheime klieken die opereerden als een soort parallelle staat, onderdrukking van minderheden, extreem secularisme, beheersing van de islam, militaire coups en het neerkijken van de zich ‘witte Turken’ noemende stedelijke elite op de vrome plattelandsmeerderheid met de zogenoemde ‘zwarte Turken’. Er was wel modernisering, maar meer in de steden. 

Succesvolle emancipatie
Ziedaar waarom de filosoof en door het soefisme geïnspireerde imam Fethullah Gülen vanaf de jaren zeventig het initiatief nam tot een grootscheepse emancipatie van het platteland, eerst in Anatolië en daarna ook in het door veel Koerden bewoonde Oost-Turkije. Armoede en onwetendheid zouden naast tweespalt het Turkse probleem zijn volgens hem, en daar moest een eind aan komen via onderwijs en economische ontwikkeling met op dialoog, vrede en verzoening gerichte waarden als het ging om de minderheden. Maar tevens jegens de arrogante of onderdrukkende stedelijke elite, waartegen men zich niet met geweld zou mogen keren (zoals vandaag wel gebeurt in buurland van Syrië, met alle gevolgen van dien). Zijn werk was succesvol. Qua scholen en economische vooruitgang kan het platteland nu wedijveren met de steden. Zijn emancipatiewerk is zelfs uitgegroeid tot een invloedrijke op dienst (hizmet) gerichte beweging over heel het land, ook in de steden, maar opvallend genoeg tevens breed in het buitenland als een soort Novib-achtige ontwikkelingsorganisatie .

De oude elite vond het niet leuk dat er nu naast haar een nieuwe klasse ontstond die ook functies verwierf op welke zij vroeger het alleenrecht had, zeker toen zij in 2002 met het bewind van de AK-partij haar politieke macht verloor en ook daarna bij coups betrokken hoge militairen werden berecht. Dat Erdogan in 2002 de verkiezingen won, komt mede omdat hij, naar nu blijkt om tactische redenen, afstand nam van de ideologie van de politieke islam en ook van de op de ayatollahrevolutie in Iran gerichte Refah-partij, waarvan hij tot dan lid was. Hierdoor verkreeg hij in 2002 en ook daarna steun van liberale en linkse groepen, evenals van de Gülenbeweging, die niets moet hebben van de politieke islam, alle vooroordelen ten spijt. Genoemde beweging heeft nu tevens invloed door eigen tv-stations en door het grote onafhankelijke dagblad Zaman. Zij is daarmee een geduchte pottenkijker, als het gaat om het beleid van Erdogan.

(more…)

2 februari 2014

Allen, speciaal jij Willy Foto_Willy_Hensen_2010_4bcb52064738bals onze inleidster voor vandaag, weer hartelijk welkom op deze eerste zondag in februari. Ik kan nu niet meer met nieuwjaarswensen aankomen, hoe prachtig ook geformuleerd. Ook niet meer met wat filosofische reflectie over de kracht van goede voornemens, hoe belangrijk in deze tijd van de kwantumfysica het hele jaar door ook de ‘Kracht van de gedachte’ blijft, dus dat je bent wat je denkt of dat je wordt, waarop je je focust; je kunt ook zeggen dat je wordt waarnaar je energie uitgaat. Zie ook in het Happinez-nummer van nu het artikel van Lisette Thooft, die zelfs spreekt van een wetenschappelijk bewijs voor de voor de magie van de Kracht van de gedachte.

Magie? Als antropoloog deed ik er onderzoek naar, zowel in Afrika als  Sri Lanka, en ontdekte er de kracht van, maakte zelfs een film van een halfuur over demonenuitdrijving in naam van Boeddha. Mogelijk een thema voor later. Wel kan ik hoe dan ook nog even in herinnering brengen dat in 2014 drie keer het getal 7 voorkomt, een soort kosmisch-intuïtief getal, wat mogelijk aangeeft dat we als mensheid momenteel op een soort tweesprong staan. Iets als een zich losmaken van het eeuwenlang dominant geweest zijnde dualiteitsbewustzijn en dat we nu meer  richting eenheidsgevoel of eenheidsbewustzijn gaan.

Overgangstijd?
Ik ga jou Willy straks nog wat extra introduceren, maar nog een paar opmerkingen vooraf, mede naar aanleiding van het minisymposium Filosofie en Spiritualiteit dat Tania – erg fijn dat je er weer bij kunt zijn – en ik eergisteren hier aan de Leidse Universiteit bijwoonden, waar vier bijna afgestudeerde jonge filosofische studenten hun afstudeerscriptie in 25 minuten etaleerden en verdedigden, bijvoorbeeld over Nietzsche, Heidegger, Levinas, Eckehart (gelatenheid met een leeg gemoed en zuiver hart) en ook het Mahayanaboeddhisme (dat het karma niet bestrijdt, maar er op een positieve manier op in wil spelen), met als docenten Rico Sneller, Gerard Visser en Hans Gerding, met wie Tania en ik amicaal contact hebben. Erg leuk hoe die vier studenten dat deden, maar ook dat we zagen hoe het bij de door hen besproken filosofen uiteindelijk ook weer gaat om levenskunst, dus hoe we in het leven staan als ‘het verschijnsel mens’, om met Teilhard du Chardin te spreken. Maar niet alleen hoe te weten wie en wat we zijn of hoe we met onze diepere kern in contact kunnen komen, maar ook hoe we in de  hectische overgangstijd van nu toch redelijk zonder stress kunnen blijven leven.    (more…)

5 januari 2014vrijmetselarij

Jullie allen zijn ook nu, dus in 2014 weer hartelijk welkom. En een speciaal welkom voor Jan ten Brink, een vooraanstaand lid van de Leidse loge van vrijmetselaars. We zijn blij dat je vanuit de beschutte muren van de loge even een uurtje kon vrijmaken voor ons als filosofisch geïnteresseerden. Ik zal jou of je thema straks nog nader introduceren, maar voor ons allen deel ik eerst nog mee dat Tania Meira helaas is verhinderd door een symposium over de filosofie van duurzaamheid. Verdrietiger voor haar was het overlijden van haar vader in Oekraïne kort voor de kerst – sommigen van jullie zullen dat wel weten.

Een tweede mededeling is dat het goed gaat met ons Café, wat blijkt uit de hoge opkomst van de zes bijeenkomsten in 2013 vanaf juli – let wel, we begonnen toen midden in de zomer en het bleek meteen raak –, en ook uit de sprekers die bereid zijn voor ons een inleiding te houden. Ik denk namens jullie allen te spreken als ik voorspel dat het in 2014 even goed, zo niet beter zal gaan, waarbij ik voor de eerste zondag in februari ten overvloede (het staat ook op MijnZinweb.nl, Agenda) maar even verwijs naar de lezing van Willy Hensen, ‘De Kracht van deugden als levenskunst’ – van belang nu de deugdenleer van Plato en Aristoteles weer lijkt te herleven. De Leidse media ben ik dankbaar voor het plaatsen van onze berichten. Zij vinden ons filosoferen en ons bezig-zijn met levenskunst van belang. Kennelijk ook Radio Sleutelstad, gezien het interview dat deze bij een van ons afnam, eerst over het Filosofisch Café Leiden en een tweede keer over de betekenis van de dood van Mandela, van wie de gevleugelde woorden zijn: “Wrok en haat? Als ik daarvan in de greep zou zijn, zou ik nu nog in de gevangenis zitten”, of: “In plaats van te zijn en er voor te staan, is het helaas vaak onze grootste angst om in onze grootste kracht te komen”. Beide uitspraken die ook passen in het thema vandaag: onze innerlijke reis.

Die radio-interviews waren nog 2013, maar wat te zeggen van 2014, waarin het getal 7 volgens numerologen 2 keer voorkomt, namelijk dat 2+0+1+4 samen 7 is en ook dat 14  2 keer 7 is en dat 7 wel wordt gezien als een kosmisch getal, anders gezegd het getal van de eenheid van hemel en aarde of van de goddelijkheid van de natuur. Hoe dit ook zij, in een recente column van me onder de titel ‘Cultuuromslag’ sluit ik me aan bij Heraclitus, die zegt dat het leven veranderen is, maar vooral dat we nu in een boeiende tijd lijken te leven, een soort overgangstijd met afbouw van het oude en opbouw van het nieuwe, een soort cultuuromslag van dualiteitsbewustzijn naar eenheidsbewustzijn. Ik ga daar niet verder op in, het is een thema apart, maar door dat getal 7 word ik er aan herinnerd.

(more…)

20 december 2013

heraclitus

We leven in een boeiende tijd, een soort overgangstijd met afbouw van het oude en tegelijk opbouw van het nieuwe. “Alles stroomt”, zei Heraclitus. Het leven is dus verandering, onze cellen vernieuwen zich dagelijks en er is straks weer een nieuw jaar. Maar veel wijst erop dat er thans iets meer aan de hand is.

Omdat het mentale debat dominant is in onze door media en internet bepaalde ‘materiële’ wereld, is er helaas de verleiding de genoemde omslag vooral te zien in termen van structuren. We vergeten maar al te vaak dat structuren, ook de politieke, (ja zelfs crises) een spiegel zijn van de eigen innerlijke wereld. Zo ook Peter Giesen in zijn essay ‘De weg van de meeste weerstand. Pleidooi voor de betrokken burger’ (2013). Hij zoekt een antwoord op de vraag waarom mensen volgens onderzoeken gelukkig blijken met hun eigen leven, maar ongelukkig met wat er publiek of aan de top gebeurt. Of hoe een verklaring te vinden tussen individueel optimisme en publiek pessimisme. Giessen wil niet terug naar de tijd van de verzuiling, toen de grote ‘van-bovenaf’verhalen ‘valse’ zekerheid boden, maar stoeit met het proces van individualisering, dus dat je ziet wie je bent en je losmaakt van knellende verbanden en verstikkende waarden.

Individualisering zie ik als een niet te stoppen proces met een bewustzijnsdimensie. Dat laatste wordt te weinig onderkend, ook door de Belg Paul Verhaeghe, die in zijn studie Identiteit vooral kijkt naar de psychische gevolgen van de structuren, in casu die van de concurrentie in onze ‘neoliberale’ samenleving, die ons ziek zou maken. Best goed daarnaar te kijken via versterking van democratie en publieke sector, maar laten we niet vergeten dat vernieuwing via af- en opbouw nu niet meer van de vastgelopen ‘grote verhalen’ komt, maar van onderop bij het individu en zijn bewustwording begint. Het Ken je zelf van Socrates is weer terug. Het individu krijgt met vallen en opstaan contact met zijn diepere Zelf en thans zo meer positieve waarden van onderop aangereikt via een van binnenuit komende spiritualiteit – anders gezegd: de innerlijke stem die ons leidt bij de vraag wat te doen in het leven.

Deze cultuuromslag van dualiteitsbewustzijn (denken in tegenstellingen) naar eenheidsbewustzijn betekent niet dat oude structuren meteen weg zijn. ‘Publiek pessimisme’ is niet een zich afkeren van de politiek op zich, maar eerder dat velen hun individuele bewustwording en dito vernieuwing nog niet terugvinden bij de huidige elite. Ik zie ‘publiek pessimisme’ dan ook wel als een teken aan de wand, maar tevens als tijdelijk nodig en dus als iets voorbijgaands, gezien de niet te stuiten cultuuromslag die gaande is.

Deze column verscheen onder meer in magazine De Linker Wang van december 2013 en op civismundi.nl in januari 2014.

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 100 andere volgers